1001+ bài văn nghị luận văn học hay nhất cho mọi thể loại
200+ bài văn nghị luận về một tác phẩm tiểu thuyết Viết bài văn nghị luận phân tích tác phẩm Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng)>
I. Mở bài - Giới thiệu tác giả: Ma Văn Kháng là cây bút xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại, nổi bật với sự nhạy bén trong việc nắm bắt những biến động đời sống và tâm lý con người thời kì đổi mới.
Dàn ý
I. Mở bài
- Giới thiệu tác giả: Ma Văn Kháng là cây bút xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại, nổi bật với sự nhạy bén trong việc nắm bắt những biến động đời sống và tâm lý con người thời kì đổi mới.
- Giới thiệu tác phẩm và đoạn trích: Tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn (Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1986) tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của ông. Đoạn trích kể về cuộc gặp gỡ đầy bất ngờ và xúc động của chị Hoài (vợ anh cả Tường) với gia đình ông Bằng trong buổi chiều ba mươi Tết.
- Nêu vấn đề nghị luận: Đoạn trích thể hiện vẻ đẹp của tình cảm gia đình, sự gắn kết bền chặt giữa quá khứ và hiện tại, đồng thời bộc lộ giá trị nhân đạo sâu sắc của nhà văn.
II. Thân bài
1. Khái quát chung
- Hoàn cảnh: Chiều ba mươi Tết – thời khắc thiêng liêng của sự sum vầy, đoàn tụ và chiêm nghiệm.
- Tình huống truyện: Sự xuất hiện bất ngờ của chị Hoài – người con dâu trưởng cũ đã có gia đình riêng – giữa lúc gia đình ông Bằng đang chuẩn bị cúng tất niên. Tình huống này tạo nên những chấn động cảm xúc tinh tế trong lòng mỗi nhân vật.
2. Nhân vật chị Hoài – Biểu tượng của vẻ đẹp truyền thống và sự thủy chung
- Ngoại hình và tác phong: Người phụ nữ nông thôn mộc mạc, giản dị nhưng đậm chất đằm thắm, phúc hậu ("người thon gọn trong cái áo bông chần hạt lựu", "cặp mắt hai mí đằm thắm").
- Phẩm chất:
+ Dù đã có gia đình riêng, không còn ràng buộc pháp lý với gia đình chồng cũ, chị vẫn giữ trọn vẹn tình nghĩa sâu nặng, luôn quan tâm, lo lắng cho ông Bằng và các em (mang quà quê: gạo nếp, giò thủ, sắn dây, giống mướp hương...).
+ Sự chân thành, gần gũi của chị phá vỡ mọi khoảng cách, đem lại bầu không khí ấm áp, gắn kết cho gia đình.
3. Phản ứng và tâm trạng của các thành viên trong gia đình ông Bằng
- Phượng, Lí, Luận, Đông:
+ Thể hiện niềm vui sướng, ngỡ ngàng tột độ trước sự xuất hiện của chị Hoài ("ngơ ngơ ngác ngác, nửa tin nửa ngờ").
+ Sự đón tiếp nồng hậu, chân tình của các em cho thấy chị Hoài vẫn luôn được coi là một thành viên ruột thịt trong mái nhà này.
- Ông Bằng (người gia trưởng, nề nếp):
+ Khoảnh khắc gặp lại chị Hoài làm dâng lên trong ông những xúc động mãnh liệt, vượt qua cả giới hạn tuổi tác và sự điềm tĩnh thường ngày ("mặt thoáng một chút ngơ ngẩn", "mắt chớp liên hồi, môi ông lật bật không thành tiếng").
+ Tiếng gọi "Hoài đấy ư, con?" và tiếng nấc nghẹn ngào phá vỡ lớp vỏ bọc nghiêm nghị, cho thấy tấm lòng bao dung, sự trân trọng của ông đối với người con dâu hiếu thảo.
4. Không gian tâm linh và ý nghĩa của lễ cúng tất niên
- Khung cảnh cúng gia tiên: Trang nghiêm, trầm tĩnh với khói hương ẩn hiện, nơi kết nối giữa quá khứ và hiện tại.
- Dòng suy tưởng của ông Bằng:
+ Nhớ về tổ tiên, về những người đã khuất (bà Bằng, người con trai cả Tường).
+ Nhận thức rõ ràng: "Quá khứ không cắt rời với hiện tại. Tổ tiên không tách rời với con cháu. Tất cả liên kết một mạch bền chặt thuỷ chung."
- Điểm nhấn hiện thực: Bên cạnh không khí trang nghiêm ấy vẫn có những góc khuất, vết rạn nứt nhỏ của thời cuộc (chi tiết ông Bằng gạt tên Cừ trong bài khấn, hay sự thực dụng nhỏ nhen của Lí), phản ánh đúng quy luật vận động nhiều chiều của đời sống xã hội thời kỳ đổi mới.
5. Đánh giá nghệ thuật
- Nghệ thuật xây dựng tình huống truyện: Độc đáo, tự nhiên, mang tính bước ngoặt tâm lý.
- Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật: Tinh tế, sắc sảo trong việc nắm bắt những biến thái nhỏ nhất của cảm xúc qua cử chỉ, ánh mắt, lời nói.
- Ngôn ngữ: Giản dị, mang đậm hơi thở đời sống, giàu tính tạo hình và biểu cảm.
III. Kết bài
- Tổng kết giá trị tác phẩm: Đoạn trích tiêu biểu cho tài năng của Ma Văn Kháng trong việc khai thác chiều sâu tâm hồn con người. Qua cuộc gặp gỡ ngày Tết, tác giả tôn vinh những giá trị tình cảm gia đình truyền thống, đạo lý thủy chung, nghĩa tình.
- Khẳng định ý nghĩa: Đoạn văn để lại dư âm sâu sắc trong lòng người đọc về sự gắn kết bền chặt của tình người trước những đổi thay của thời cuộc.
Bài siêu ngắn Mẫu 1
Cuộc gặp gỡ bất ngờ của chị Hoài với gia đình ông Bằng trong đoạn trích tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng) là một khoảnh khắc nghệ thuật đầy xúc động. Qua đó, nhà văn ngợi ca vẻ đẹp của đạo lý thủy chung và tình người ấm áp giữa những biến động của thời cuộc.
Mở đầu đoạn trích là không khí tất niên chiều ba mươi Tết – thời khắc sum vầy linh thiêng. Sự xuất hiện của chị Hoài – người vợ của liệt sĩ Tường, cựu dâu trưởng gia đình ông Bằng – diễn ra bất ngờ như một món quà của tâm linh. Dù đã có gia đình riêng và không còn ràng buộc pháp lý, chị Hoài vẫn giữ nguyên vẹn tấm lòng chân thành với gia đình chồng cũ. Chi tiết chị mang lên món quà quê mộc mạc như gạo nếp tăng sản, giò thủ, bọc sắn dây hay củ giống mướp hương thể hiện sự chu đáo, gắn bó ruột thịt không bao giờ phai nhạt.
Sự đón nhận nồng hậu từ các em (Phượng, Lí, Luận, Đông) cho thấy chị Hoài vẫn luôn là một phần máu thịt trong ngôi nhà này. Đặc biệt, đỉnh điểm của cảm xúc dồn nén vào khoảnh khắc ông Bằng bước xuống cầu thang. Cuộc hội ngộ giữa ông bố chồng già và nàng dâu cũ nghẹn ngào qua tiếng gọi "Hoài đấy ư, con?" và giọt nước mắt xúc động. Đó là thứ tình cảm vượt lên trên mọi lề thói thông thường, chạm đến góc sâu kín nhất của tình người.
Tóm lại, qua đoạn văn, Ma Văn Kháng không chỉ làm nổi bật bức tranh gia đình nền nếp, giàu truyền thống mà còn gửi gắm thông điệp sâu sắc: tình nghĩa thủy chung, sâu nặng chính là thứ keo sơn gắn kết con người qua mọi thăng trầm của cuộc đời.
Bài siêu ngắn Mẫu 2
Trong đoạn trích Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng, hình tượng nhân vật ông Bằng được khắc họa vô cùng tinh tế và sâu sắc. Đặc biệt, qua giây phút gặp gỡ chị Hoài và khoảnh khắc đứng trước bàn thờ gia tiên, nhà văn đã làm nổi bật nội tâm phức tạp nhưng giàu lòng trắc ẩn của một người gia trưởng luôn nặng lòng với gia phong.
Ông Bằng vốn là hiện thân của nề nếp gia đình truyền thống, luôn giữ vẻ ngoài nghiêm nghị, chỉnh tề. Thế nhưng, lớp vỏ bọc ấy dường như vỡ oà khi đối diện với chị Hoài – người con dâu cũ nết na, thủy chung. Cơn chấn động tình cảm khiến ông ngơ ngẩn, mắt chớp liên hồi và môi lật bật không thành tiếng. Tiếng gọi con nghẹn ngào phát ra từ lồng ngực một người cha già cho thấy sự bao dung, trân trọng lớn lao và tấm lòng nhân hậu ẩn giấu sau vẻ ngoài có phần cổ hủ.
Đỉnh điểm tâm lý của ông Bằng bộc lộ rõ nét trong lễ cúng gia tiên. Nhìn lên di ảnh vợ và con trai cả, ông chìm đắm trong dòng hoài niệm hư ảo, tri ân tổ tiên và cảm nhận sự sinh sôi nảy nở của huyết mạch gia tộc. Dù vậy, ông nhanh chóng trở về thực tại với những bộn bề, lo âu khi nhận ra những vết rạn nứt nhỏ trong gia đình.
Bằng nghệ thuật miêu tả tâm lý sắc sảo cùng ngôn ngữ giàu chất thơ, Ma Văn Kháng đã dựng lên chân dung một người gia trưởng tiêu biểu cho thế hệ cũ: kiêu hãnh, trọng nghĩa tình nhưng cũng đầy trăn trở trước những đổi thay của thời cuộc.
Bài siêu ngắn Mẫu 3
Đoạn trích từ tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng để lại dư âm sâu lắng nhờ sự kết hợp hài hòa giữa không khí ấm áp của tình thân và những chiêm nghiệm triết lý sâu sắc về sự tiếp nối giữa quá khứ với hiện tại.
Không gian chiều ba mươi Tết chính là chất xúc tác mạnh mẽ để đánh thức ký ức và tình cảm. Sự xuất hiện bất ngờ của chị Hoài kéo cả gia đình ông Bằng trở về với những kỷ niệm đẹp đẽ nhưng đượm buồn của ngày hôm qua. Chị Hoài không chỉ đại diện cho người phụ nữ nông thôn mộc mạc, nghĩa tình mà còn là nhịp cầu nối liền hiện tại với những năm tháng quá khứ đầy ắp nghĩa tình của gia đình.
Bước vào lễ cúng tất niên, không gian trở nên trang nghiêm và linh thiêng hơn bao giờ hết. Đứng trước bàn thờ gia tiên, ông Bằng xúc động nhận ra quy luật bất biến của cuộc đời: "Quá khứ không cắt rời với hiện tại. Tổ tiên không tách rời với con cháu. Tất cả liên kết một mạch bền chặt thuỷ chung." Tuy nhiên, nhà văn Ma Văn Kháng rất hiện thực khi đan xen vào đó những góc khuất đời thường: hành động gạt tên Cừ của ông cụ hay sự hí hửng thực dụng của Lí. Điều đó cho thấy dòng chảy hiện tại đang đổi thay từng ngày, mang theo cả những va đập, rạn vỡ.
Đoạn trích là một bức tranh thu nhỏ về sự vận động của đời sống xã hội thời kỳ chuyển giao. Qua đó, tác giả gửi gắm niềm tin và lời nhắc nhở nhẹ nhàng về việc giữ gìn những giá trị truyền thống tốt đẹp trước sức ép của thời gian và cuộc sống hiện đại.
Bài tham khảo Mẫu 1
Có những cuộc trở về không chỉ đưa một con người trở lại với một mái nhà, mà còn đánh thức cả một miền kí ức tưởng như đã ngủ quên. Có những khoảnh khắc đoàn viên càng vui lại càng khiến lòng người se sắt, bởi phía sau niềm vui là những mất mát không thể gọi tên. Đoạn trích trong Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng, kể về sự xuất hiện bất ngờ của chị Hoài trong chiều ba mươi Tết, là một khoảnh khắc như thế. Trong ánh sáng ấm áp của ngày cuối năm, nhà văn đã làm hiện lên vẻ đẹp của tình thân, sự thủy chung với gia đình và sức sống của những giá trị truyền thống giữa một thời đại đang nhiều biến động.
Chị Hoài xuất hiện như một món quà mà cuộc đời bất ngờ gửi đến gia đình ông Bằng. Trước đó, Lí và Phượng vừa nhắc đến chị, “ước gì chị Hoài hiện ra bây giờ”, thì tiếng chuông cổng vang lên. Người phụ nữ mà họ mong nhớ “hiện ra ngay trước cổng nhà” vào đúng chiều ba mươi Tết. Tình huống ấy có chút bất ngờ gần như một sự sắp đặt của số phận. Nhưng điều đáng nói là sự bất ngờ ấy không hề gượng ép. Bởi chị Hoài vốn đã hiện diện trong tâm trí của mọi người từ lâu. Chị không ở đây về thể xác, nhưng vẫn sống trong kí ức của gia đình.
Những dòng văn miêu tả chị Hoài chứa đựng một vẻ đẹp bình dị: chiếc áo bông chần hạt lựu, chiếc khăn len nâu, khuôn mặt rộng, đôi mắt đằm thắm, cái miệng tươi, chiếc tay nải nặng trên vai. Chị bước về từ một ga xe lửa, mang theo dấu vết của đường xa và sự nhọc nhằn. Không có vẻ sang trọng, chị hiện lên đúng như một người phụ nữ của làng quê Việt Nam. Nhưng trong sự mộc mạc ấy lại có một vẻ đẹp bền bỉ của tâm hồn.
Đặc biệt, chị Hoài không trở về với tư thế của một người khách. Chị bước vào gia đình bằng kí ức và tình cảm. Chị nhớ từng người, hỏi từng việc, biết từng biến động. Chị biết Phượng chuyển công tác, biết chuyện cậu Cừ, biết sức khỏe ông Bằng. Những điều tưởng như vụn vặt ấy lại chính là bằng chứng rõ nhất cho sự gắn bó. Bởi người ta chỉ có thể nhớ những điều nhỏ bé của một gia đình khi trong lòng mình, gia đình ấy vẫn còn một vị trí đặc biệt.
Câu nói của Hoài: “Thế nên tôi mới sốt ruột, phải lên ngay. Tôi sợ ông buồn” là một trong những chi tiết đẹp nhất của đoạn trích. Chị không cần nói những lời lớn lao về tình nghĩa. Chỉ một chữ “sợ” cũng đủ cho thấy chiều sâu của tình cảm. Chị sợ nỗi buồn của một người cha đã từng là cha chồng mình. Chị sợ một biến cố trong gia đình mà mình đã rời xa. Điều đó chứng minh rằng có những quan hệ đã thay đổi theo thời gian nhưng tình nghĩa thì không nhất thiết phải mất đi.
Càng xúc động hơn khi Hoài mang theo từ quê những món quà bình dị. Gạo nếp, giò thủ, sắn dây, giống mướp hương... tất cả đều mang hơi thở của ruộng đồng. Đó không phải những món quà quý giá về vật chất, nhưng lại quý bởi chúng là kết tinh của mồ hôi, của đời sống gia đình và của tình cảm. Đặc biệt, chị nhớ “ông thích ăn giò thủ”. Một người đã xa gia đình chín năm vẫn nhớ khẩu vị của người cha chồng. Kí ức, hóa ra, không nằm ở những điều lớn lao mà thường trú ngụ trong những chi tiết nhỏ bé như thế.
Nếu cuộc trở về của Hoài là dòng nước ấm chảy ngược về nguồn thì cuộc gặp với ông Bằng chính là nơi dòng cảm xúc ấy dâng lên cao nhất. Ông Bằng “sững lại”, “mặt thoáng một chút ngơ ngẩn”, “mắt chớp liên hồi”. Những động tác vụn vặt ấy thay cho hàng trăm lời nói. Ông vốn là người cha giữ gìn gia phong, nhưng trước Hoài, ông không còn là một con người nghiêm nghị mà trở thành một người cha già xúc động trước đứa con lâu ngày trở lại.
Tiếng gọi “Hoài đấy ư, con?” có sức nặng đặc biệt. Ông không gọi “chị Hoài”, cũng không gọi theo một quan hệ đã thuộc về quá khứ. Ông gọi “con”. Một tiếng gọi ngắn ngủi nhưng đủ cho thấy trong sâu thẳm tâm hồn ông, Hoài vẫn là người thân. Khoảng cách của thời gian không thể xóa đi cách gọi ấy.
Và Hoài cũng không thể đứng yên trước người cha già. Chị “lao về phía ông Bằng, quên cả đôi dép”. Chi tiết đôi chân nứt nẻ trên nền đá lạnh khiến hình ảnh người phụ nữ càng trở nên chân thực và cảm động. Đó là đôi chân của một người đã đi qua những năm tháng lao động, đã trải qua những vất vả của đời sống nông thôn. Chính đôi chân ấy đã đưa chị trở về với mái nhà xưa. Vì thế, niềm vui đoàn tụ lập tức hòa vào nỗi thương cảm.
Ma Văn Kháng đặc biệt tinh tế khi không để cuộc gặp chỉ dừng lại ở niềm vui. Phượng “quay mặt đi”, mắt “ngấn lệ”; cuộc gặp gỡ vui mừng lại “nhiễm một nỗi tiếc thương”. Đây chính là sắc thái chủ đạo của đoạn văn: vui mà buồn, hiện tại mà quá khứ, đoàn tụ mà vẫn có chia lìa. Bởi gia đình ông Bằng không thể trở lại nguyên vẹn như xưa. Tường đã mất. Những người từng sống dưới mái nhà này đã có những ngả rẽ riêng. Chính vì vậy, mỗi cuộc trở về đều đồng thời là một lần đối diện với những gì đã mất.
Cảnh cúng gia tiên sau đó đưa ý nghĩa của cuộc gặp gỡ lên tầm khái quát. Trong khói hương bảng lảng, ông Bằng như bước qua ranh giới của thời gian. Người mẹ, tổ tiên, người con trai cả đã khuất như cùng trở về trong tâm tưởng. Quá khứ không bị chôn vùi mà tiếp tục sống trong hiện tại. Những người đã mất không còn hiện hữu bằng hình hài nhưng vẫn tồn tại trong kí ức, trong huyết thống và trong những phong tục mà con cháu gìn giữ.
Đây chính là tư tưởng quan trọng của tác phẩm: gia đình không chỉ được tạo nên bởi những người đang sống cùng nhau mà còn bởi một mạch nguồn tinh thần nối liền nhiều thế hệ. Bàn thờ gia tiên, nén hương, mâm cỗ tất niên, lời khấn... tất cả trở thành biểu tượng của sự tiếp nối. Khi ông Bằng khấn trước bàn thờ, quá khứ và hiện tại gặp nhau. Những người đã khuất không biến mất hoàn toàn; họ tiếp tục tồn tại trong đời sống tinh thần của con cháu.
Thế nhưng, ngay trong khoảnh khắc thiêng liêng ấy, tên Cừ bị bỏ khỏi lời khấn. Một khoảng trống nhỏ xuất hiện trong lời khấn nhưng lại mở ra một khoảng trống lớn trong gia đình. Chi tiết ấy cho thấy gia phong không phải một giá trị bất biến. Nó luôn phải được thử thách bởi cách sống và lựa chọn của mỗi thành viên. Một người có thể cùng chung huyết thống nhưng nếu xa rời những giá trị chung thì vẫn có nguy cơ bị đẩy ra khỏi mạch cộng đồng tinh thần.
Kết thúc đoạn trích là hình ảnh mâm cỗ tất niên thịnh soạn. Sau những xúc động, mọi người “vào mâm, hân hoan khác thường”. Cái kết ấy như một nốt nhạc ấm áp khép lại một chương đầy cảm xúc. Mâm cơm gia đình không đơn thuần là một bữa ăn. Đó là nơi những con người đã từng tổn thương tìm cách ngồi lại bên nhau, nơi truyền thống được duy trì bằng những hành động rất đời thường.
Nhan đề Mùa lá rụng trong vườn vì thế càng trở nên giàu sức gợi. Lá rụng là quy luật của thời gian, cũng như con người phải trưởng thành, rời đi, mất mát và thay đổi. Nhưng một chiếc lá rơi không có nghĩa là cái cây đã chết. Gia đình cũng vậy. Có người rời khỏi mái nhà, có người đã đi xa mãi mãi, có những mối quan hệ đổi thay, nhưng nếu tình yêu thương còn được gìn giữ thì cái “cây gia đình” vẫn có thể tiếp tục xanh.
Qua đoạn trích, Ma Văn Kháng không chỉ viết về một cuộc đoàn tụ mà còn viết về khả năng con người tìm thấy nhau giữa những đổ vỡ của thời gian. Văn chương của ông vì thế vừa hiện thực vừa giàu chất nhân văn. Những chi tiết bình dị, lời thoại tự nhiên, nghệ thuật miêu tả tâm lí tinh tế đã làm nên một thế giới gia đình chân thực và cảm động. Đọc đoạn trích, ta nhận ra rằng điều giữ con người ở lại với nhau không phải chỉ là huyết thống hay danh phận, mà sâu xa hơn là sự quan tâm, thủy chung và khả năng biết đau cùng nỗi đau của người khác. Giữa một mùa lá đang rụng, tình thân vẫn âm thầm xanh.
Bài tham khảo Mẫu 2
Gia đình là nơi con người bắt đầu hành trình sống và cũng là nơi những giá trị đầu tiên của một đời người được hình thành. Nhưng gia đình không phải lúc nào cũng là một miền bình yên tuyệt đối. Khi xã hội đổi thay, những chuẩn mực cũ bị thử thách, những mối quan hệ tưởng bền chặt cũng có thể xuất hiện những vết nứt. Bởi thế, viết về một gia đình cũng là viết về một xã hội thu nhỏ. Với Mùa lá rụng trong vườn, Ma Văn Kháng đã nhìn gia đình ông Bằng như một tấm gương phản chiếu những biến động của con người Việt Nam trong thời kì chuyển mình. Đoạn trích về sự trở về của chị Hoài trong chiều ba mươi Tết đặc biệt giàu ý nghĩa bởi nó vừa tái hiện vẻ đẹp của truyền thống gia đình, vừa gợi lên những câu hỏi về sự mất còn của các giá trị tinh thần.
Tình huống chị Hoài bất ngờ trở về được nhà văn xây dựng rất tự nhiên mà giàu sức gợi. Trước đó, Lí vừa nói: “Ước gì chị Hoài hiện ra bây giờ nhỉ”, thì người phụ nữ ấy xuất hiện ngay trước cổng. Cái hay của tình huống không nằm ở sự bất ngờ đơn thuần mà ở chỗ nó đáp ứng một nhu cầu tình cảm sâu kín của các thành viên gia đình. Chị Hoài đã xa họ về không gian nhưng chưa từng xa trong tâm tưởng. Vì thế, sự xuất hiện của chị giống như sự trở về của một phần quá khứ.
Những người trong gia đình vừa nhìn thấy Hoài đã “ngơ ngơ ngác ngác, nửa tin nửa ngờ”. Cảm giác ấy rất chân thực. Chín năm không phải quãng thời gian ngắn. Trong chín năm, một người có thể thay đổi diện mạo, công việc, hoàn cảnh sống. Nhưng kí ức về chị Hoài vẫn sống động: “đẹp người, đẹp nết”, “nết na, thùy mị”. Qua điểm nhìn của những người trong gia đình, Hoài trước hết là một kí ức đẹp. Điều này khiến sự trở về của chị không chỉ là một sự kiện hiện tại mà còn là sự sống dậy của những gì gia đình từng có.
Hoài từng là dâu trưởng, vợ của người con trai cả Tường – người đã hi sinh. Sau khi chồng mất, chị có quyền xây dựng một gia đình khác và có một cuộc sống riêng. Những người trong gia đình ông Bằng hiểu điều đó. Họ “vẫn nhớ, vẫn quý, vẫn yêu chị đấy, mà lại không dám, không nỡ níu kéo chị về mình”. Đây là một chi tiết cho thấy vẻ đẹp trong cách ứng xử của con người. Tình thân chân chính không phải là sự chiếm hữu. Gia đình có thể yêu thương một người mà vẫn tôn trọng quyền lựa chọn của người ấy.
Và Hoài cũng đáp lại tình cảm ấy bằng một sự thủy chung đáng quý. Chị trở về không phải với những lời lẽ khoa trương mà bằng hàng loạt cử chỉ đời thường. Chị hỏi “Ông đâu?”, hỏi thăm từng người, nhớ những câu chuyện đã xảy ra. Khi biết ông Bằng buồn vì chuyện cậu Cừ, chị “sốt ruột, phải lên ngay”. Sự sốt ruột ấy cho thấy chị chưa bao giờ thực sự đứng ngoài gia đình.
Nếu tình cảm chỉ tồn tại trong lời nói thì có lẽ chưa đủ. Ở Hoài, tình cảm được vật chất hóa thành những món quà mang từ quê lên. Gạo nếp, giò thủ, sắn dây, giống mướp hương... đều là những sản vật bình dị. Chị không mang thứ gì sang trọng nhưng lại mang theo cả đời sống của quê nhà. Đặc biệt, chị nhớ sở thích của ông Bằng, nhớ người này, hỏi người kia. Tấm lòng của chị được đo bằng khả năng nhớ đến những điều nhỏ nhất.
Qua đó, Ma Văn Kháng dường như muốn nói rằng tình thân không nhất thiết được duy trì bởi những lời tuyên bố lớn lao. Nó tồn tại trong những hành động rất nhỏ: một món quà quê, một câu hỏi thăm, một lá thư, một lần trở về, một nỗi lo trước nỗi buồn của người khác. Chính những điều nhỏ bé ấy làm nên sức bền của gia đình.
Cảnh gặp gỡ giữa Hoài và ông Bằng là đỉnh cao của đoạn trích. Nhà văn không miêu tả những lời lẽ dài dòng mà chủ yếu khắc họa những phản ứng của cơ thể: ông Bằng “sững lại”, “mắt chớp liên hồi”, “môi lật bật không thành tiếng”. Những cử chỉ ấy cho thấy cảm xúc đã vượt quá khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ. Khi Hoài gọi “Ông!”, ông Bằng đáp “Hoài đấy ư, con?”. Chữ “con” ở đây có sức nặng hơn cả một lời xác nhận quan hệ. Nó chứng minh rằng trong trái tim ông, Hoài vẫn thuộc về gia đình.
Hình ảnh Hoài “quên cả đôi dép” khi lao về phía ông Bằng là một chi tiết đặc biệt ám ảnh. Đôi dép bị bỏ lại, đôi chân nứt nẻ hiện ra trên nền đá lạnh. Người phụ nữ ấy không còn giữ ý tứ của một người khách, bởi trước mặt chị không phải một người xa lạ mà là người cha. Đồng thời, đôi chân nứt nẻ cũng là một dấu hiệu của thời gian và lao động. Nó cho thấy cuộc đời Hoài không hề dễ dàng. Sau những năm tháng xa cách, chị không trở về với một vẻ đẹp được thời gian bảo tồn mà trở về bằng tất cả dấu vết của cuộc sống.
Bởi vậy, cuộc gặp gỡ vừa vui vừa đau. Phượng phải quay mặt đi vì mắt ngấn lệ. Niềm vui đoàn tụ bị phủ bóng bởi kí ức về Tường – người không thể trở về nữa. Hoài có thể trở về, nhưng Tường thì chỉ còn trong bức ảnh trên bàn thờ. Gia đình có thể gặp lại một người nhưng không thể phục hồi đầy đủ những gì đã mất. Chính sự đan xen giữa hiện tại và quá khứ đã làm cho đoạn văn có chiều sâu nhân bản.
Nếu cuộc gặp Hoài – ông Bằng cho thấy tình thân ở phương diện cá nhân thì cảnh cúng tất niên lại đưa nó lên phương diện văn hóa. Trước bàn thờ, ông Bằng trở thành chiếc cầu nối giữa nhiều thế hệ. Khói hương đưa ông về với mẹ, với tổ tiên, với người con trai đã khuất. Trong tâm tưởng ông, người đã mất vẫn “hằng sống” cùng con cháu. Đây là quan niệm sâu sắc về sức sống của truyền thống: con người có thể chết về thể xác nhưng vẫn sống trong kí ức, trong huyết thống và trong những giá trị mà thế hệ sau tiếp tục gìn giữ.
Câu văn “Quá khứ không cắt rời với hiện tại. Tổ tiên không tách rời với con cháu” có thể xem như một chìa khóa để hiểu toàn bộ đoạn trích. Quá khứ không phải thứ đã đóng lại. Nó vẫn tham gia vào hiện tại thông qua kí ức, phong tục, gia phong và cách ứng xử. Vì vậy, một gia đình muốn tồn tại không chỉ cần điều kiện vật chất mà còn cần một hệ giá trị tinh thần để các thế hệ có thể nhận ra mình thuộc về cùng một cội nguồn.
Nhưng Ma Văn Kháng không lí tưởng hóa gia đình. Chi tiết ông Bằng bỏ tên Cừ khi khấn gia tiên chính là một dấu hiệu của sự rạn vỡ. Trong khoảnh khắc trang nghiêm nhất, một người con lại bị loại khỏi lời khấn. Điều đó cho thấy những giá trị truyền thống đang đứng trước một thử thách nghiêm trọng: huyết thống không đủ để bảo đảm sự đồng điệu về tinh thần. Khi một cá nhân đi quá xa khỏi chuẩn mực chung, sự đứt gãy trong gia đình có thể xảy ra ngay cả khi họ vẫn cùng chung một mái nhà.
Ở phương diện này, hình ảnh chị Hoài càng trở nên có ý nghĩa đối lập. Chị đã rời khỏi gia đình về mặt danh nghĩa nhưng vẫn gắn bó về mặt tình cảm; trong khi có người vẫn hiện diện trong gia đình nhưng lại có nguy cơ xa rời gia đình về tinh thần. Ma Văn Kháng vì thế không đánh giá con người bằng vị trí hay danh phận mà bằng cách họ sống và đối xử với những người xung quanh.
Mâm cỗ tất niên ở cuối đoạn trích tiếp tục làm nổi bật ý nghĩa ấy. Những món ăn được chuẩn bị công phu, bàn cỗ đầy đặn, mọi người “hân hoan khác thường”. Bữa cơm không chỉ là sự đáp ứng nhu cầu vật chất mà là một nghi thức gắn kết. Khi các thành viên cùng ngồi quanh mâm cơm, họ tạm thời vượt qua những khoảng cách, những ưu tư và những biến động bên ngoài để trở về với cộng đồng nhỏ bé của mình.
Từ một cuộc gặp gỡ, Ma Văn Kháng đã mở ra một vấn đề lớn: con người phải sống thế nào để không đánh mất cội nguồn trong một thời đại đang thay đổi? Nhà văn không đưa ra những lời giáo huấn khô cứng. Ông để nhân vật, không gian gia đình, bàn thờ tổ tiên, mâm cơm ngày Tết và những giọt nước mắt tự cất tiếng nói. Chính vì thế, thông điệp của tác phẩm trở nên tự nhiên mà thấm thía.
Mùa lá rụng trong vườn là câu chuyện về những chiếc lá trước mùa rụng, nhưng sâu xa hơn, đó là câu chuyện về những con người trước thử thách của thời gian. Có người rời cành, có người đổi thay, có người đã khuất, có người tìm được một mái nhà mới. Nhưng cái cây chỉ thực sự còn sức sống khi những chiếc lá biết hướng về nguồn rễ. Qua hình ảnh chị Hoài trở về trong chiều ba mươi Tết, Ma Văn Kháng đã khẳng định một chân lí giản dị mà bền vững: thời gian có thể làm thay đổi hoàn cảnh, nhưng tình nghĩa chân thành có khả năng vượt qua khoảng cách, mất mát và cả những biến động của đời sống. Khi con người còn biết nhớ, biết thương, biết trở về và biết giữ gìn cội nguồn, gia đình vẫn còn một nơi để những tâm hồn tìm thấy nhau.
Bài tham khảo Mẫu 3
Giữa bộn bề trôi lăn của dòng đời hiện đại, có những khoảnh khắc văn chương chạm đến phần sâu kín và thánh thiện nhất trong tâm hồn con người. Đoạn trích từ tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng là một khoảng lặng như thế. Bằng ngòi bút đẫm tinh thần nhân đạo và sự nhạy bén phi thường trước những biến động thời cuộc, nhà văn đã dựng lên một bức tranh sum họp chiều ba mươi Tết không chỉ đậm đà hương vị truyền thống mà còn vang lên âm hưởng trầm hùng của lòng thủy chung, nghĩa tình.
Mở ra trước mắt người đọc là không gian ngập tràn tính bất ngờ nhưng đầy tính dự cảm: sự hiện diện của chị Hoài ngay trước ngưỡng cửa gia đình ông Bằng. Trong cái lạnh se sắt của chiều cuối năm, sự xuất hiện của người phụ nữ nông thôn “thon gọn trong cái áo bông chần hạt lựu” ấy giống như một làn gió ấm áp thổi bùng lên ngọn lửa của ký ức. Chị Hoài – người vợ của liệt sĩ Tường, người con dâu trưởng mực thước một thời – dẫu đã gạt bỏ lại sau lưng những đoạn đường dâu bể, dẫu đã có một tổ ấm riêng với bao lo toan thường nhật, vẫn giữ vẹn nguyên sự gắn bó máu thịt với gia đình chồng cũ. Từng món quà quê nghèo khó mà đong đầy tình nghĩa: từ cân gạo nếp tăng sản, bọc sắn dây do chính tay con trẻ giã rây, đến củ giống mướp hương mang gửi gắm bên bờ ao... tất cả đều minh chứng cho một thứ đạo lý sống trước sau như một, không vụ lợi, không phai nhạt theo thời gian.
Điều làm nên chiều sâu ám ảnh của đoạn văn chính là sự va đập của những dòng cảm xúc chân thành khi đối diện với thực tại. Sự đón tiếp nồng hậu, vỡ òa của các em (Phượng, Lí, Luận, Đông) phá vỡ hoàn toàn lớp sương mù của sự xa cách. Và rồi, đỉnh điểm của cảm xúc dồn nén thăng hoa vào khoảnh khắc ông Bằng bước xuống cầu thang. Con người gia trưởng, trọng nề nếp ấy bỗng trở nên mềm yếu đến lạ thường trước bóng hình nàng dâu cũ. Tiếng gọi "Hoài đấy ư, con?" nghẹn ngào, run rẩy cùng giọt nước mắt lăn trên má người cha già đã xóa nhòa mọi ranh giới của danh phận, chỉ còn lại tình người tỏa sáng. Đó là thứ sức mạnh cảm hóa kỳ diệu, cứu rỗi con người khỏi sự lạnh lùng, vô cảm của nhịp sống thực dụng đang lăm le xâm chiếm.
Khép lại đoạn trích, Ma Văn Kháng không chỉ kể câu chuyện của một gia đình Hà Nội tiểu tư sản trước thềm đổi mới, mà còn chạm đến một chân lý lớn lao của văn chương muôn đời: giữa những phôi pha, đổ nát của thời gian và vật chất, nghĩa tình thủy chung và sự trân trọng quá khứ chính là chiếc neo duy nhất giữ cho con người không bị chao đảo, lạc lối.
Bài tham khảo Mẫu 4
Xây dựng thành công một nhân vật mang tính biểu tượng cho cấu trúc gia đình truyền thống đang đứng trước thử thách của thời gian là bảo chứng cho tài năng bậc thầy của Ma Văn Kháng. Trong đoạn trích Mùa lá rụng trong vườn, nhân vật ông Bằng hiện lên với một biên độ nội tâm rộng lớn, đa chiều. Nhà văn không phác họa ông bằng những nét mực đơn tuyến của một gia trưởng độc đoán, mà khắc họa qua lăng kính của sự bao dung, trắc ẩn và những dự cảm lo âu trước sự rạn vỡ tất yếu của thời đại.
Bước chân vào đoạn trích, ông Bằng đại diện cho hệ giá trị nền nếp, gia phong lâu đời. Thế nhưng, lớp vỏ bọc uy nghiêm, chỉnh tề ấy lập tức bị xuyên thủng bởi cơn chấn động tình cảm mang tên chị Hoài. Khoảnh khắc nhìn thấy người con dâu cả – hiện thân của một thời quá khứ vàng son nhưng đầy đau thương – trái tim người cha già trải qua một nhịp đập hẫng hụt. Sự ngỡ ngàng, đôi mắt chớp liên hồi, bờ môi lật bật không thành tiếng cấu thành nên một bức tranh tâm lý chân thực đến nhói lòng. Tiếng nấc nghẹn ngào và cái ôm chừng mực mà đong đầy huyết thống giữa ông Bằng và chị Hoài đã minh chứng cho một điều: tình cảm chân thành có sức mạnh siêu việt, vượt qua cả lề thói luân lý khắt khe để chạm đến miền sâu thẳm của sự thấu cảm.
Chiều sâu triết lý của đoạn văn tiếp tục được đẩy lên đỉnh điểm trong không gian linh thiêng của lễ cúng gia tiên. Đứng trước bàn thờ khói hương quyện tỏa, nơi lưu giữ dung mạo của người vợ quá cố và người con trai cả đã hy sinh vì Tổ quốc, ông Bằng không đơn thuần là chủ gia đình thực hiện nghi lễ, mà ông đang đối thoại với cõi tâm linh. Tư tưởng lớn của Ma Văn Kháng ngời sáng qua dòng suy tưởng của nhân vật: "Quá khứ không cắt rời với hiện tại. Tổ tiên không tách rời với con cháu. Tất cả liên kết một mạch bền chặt thuỷ chung." Đó là sự kết tinh của triết lý nguồn cội, là bản lề để con người bám trụ vào đó mà sống cho phải đạo làm người.
Tuy nhiên, ngòi bút của Ma Văn Kháng không rơi vào sự hoài niệm ảo tưởng. Sự tỉnh thức của ông Bằng ngay sau phút giây thăng hoa – được thể hiện qua vết rạn nhỏ trong lời khấn khi gạt tên người con lạc lối hay sự phù phiếm của Lí – chính là tiếng chuông thức tỉnh thực tại. Nhân vật ông Bằng vì thế trở thành một biểu tượng đầy sức nặng: một con người đứng giữa ngã ba đường của lịch sử, vừa tha thiết níu giữ hồn cốt xưa, vừa đau đớn nhận ra những vết nứt không thể lấp đầy của hiện tại.
Bài tham khảo Mẫu 5
Mỗi tác phẩm văn học lớn đều là một không gian thẩm mỹ chứa đựng những mạch ngầm văn hóa sâu sắc, và đoạn trích từ tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng chính là một bản giao hưởng tinh tế như thế. Ở đó, tác giả đan cài nhịp điệu của thời gian quá khứ, hiện tại và tương lai, biến một buổi chiều ba mươi Tết bình dị thành một lát cắt sắc sảo về sự chuyển mình của xã hội Việt Nam thời kỳ bước vào cơ chế thị trường.
Không gian nghệ thuật được mở ra bằng sự đối lập đầy dụng ý giữa sự hối hả, tất bật của thực tại với sự bất động, linh thiêng của ký ức. Sự xuất hiện bất ngờ của chị Hoài không chỉ đơn thuần là một cuộc hội ngộ tình cờ, mà mang ý nghĩa như một sự phục hồi của những giá trị tinh thần nguyên bản. Chị Hoài mang theo hơi thở của đất đai, của làng quê, của những nhịp sống chân chất, nghĩa tình đến để soi chiếu vào một không gian đô thị đang dần bị cuốn vào vòng xoáy của sự thực dụng, gấp gáp. Mâm cỗ tất niên thịnh soạn do bàn tay cô Lí vun vén dẫu thể hiện sự sung túc, đổi mới của đời sống vật chất, nhưng đồng thời cũng ngấm ngầm bộc lộ những chênh phô, phù phiếm trong tâm lý con người thời đại mới.
Đỉnh cao của nghệ thuật cấu tứ đoạn trích nằm ở không gian tâm linh của lễ cúng gia tiên. Dưới làn khói hương ảo mờ, ranh giới giữa cõi âm và cõi dương, giữa người sống và kẻ đã khuất dường như bị xóa nhòa. Ông Bằng và các con cháu không chỉ đang thực hiện một nghi thức tôn giáo, mà họ đang thực hiện một cuộc hành hương về với tâm thức cộng đồng. Từng dòng hồi ức chảy tràn trong tâm trí ông Bằng khẳng định một chân lý trường tồn: sức mạnh của một gia đình, một dân tộc không nằm ở sự giàu có về vật chất, mà nằm ở sợi dây vô hình của đạo lý thủy chung, của sự biết ơn nguồn cội và tình yêu thương đùm bọc lẫn nhau qua hoạn nạn.
Nhưng chính sự nhạy cảm của một ngòi bút hiện thực chủ nghĩa sắc sảo đã không cho phép Ma Văn Kháng né tránh những đứt gãy. Sự xuất hiện của những vết gợn nhỏ – như sự lạnh lùng ngầm trong lời khấn gạt bỏ đứa con lầm đường, hay sự vô tâm của thế hệ trẻ – là tiếng còi báo động về những rạn vỡ tất yếu. Đoạn trích vì thế không chỉ khép lại trong một cái ôm đoàn tụ ấm áp, mà mở ra những trăn trở lớn lao về sứ mệnh bảo tồn văn hóa truyền thống trước ngã rẽ lịch sử. Qua ngôn ngữ chau chuốt, hình ảnh giàu sức gợi và tư tưởng sâu sắc, Ma Văn Kháng đã để lại một kiệt tác vượt thời gian về sự trường tồn của nghĩa tình nhân bản.
Bài tham khảo Mẫu 6
Trong đời sống của mỗi con người, có những nơi ta từng rời đi nhưng chẳng bao giờ thực sự bước ra khỏi đó. Một mái nhà, một bàn thờ, một bữa cơm, một tiếng gọi thân thương đôi khi có sức níu giữ hơn cả những năm tháng dài rộng của thời gian. Con người có thể đi qua nhiều miền đất, xây dựng những mái ấm khác, mang trên vai những trách nhiệm mới, nhưng ở sâu thẳm tâm hồn vẫn có một miền kí ức không dễ gì phai nhạt: nơi có những người từng yêu thương mình, nơi lưu giữ một phần tuổi trẻ, một phần đời đã mất. Đoạn trích trong tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng, kể về cuộc trở về của chị Hoài vào chiều ba mươi Tết, chính là một trang văn như thế. Qua một cuộc gặp tưởng như bình thường, nhà văn đã làm sống dậy cả một thế giới tình thân, kí ức và truyền thống, đồng thời gửi vào đó nỗi trăn trở về sự bền vững của gia đình trước những biến động của thời cuộc.
Điều gây ấn tượng trước hết là cách Ma Văn Kháng tổ chức tình huống truyện. Chị Hoài xuất hiện vào đúng thời điểm gia đình đang chuẩn bị cúng tất niên. Trước đó, Lí vừa buột miệng: “Ước gì chị Hoài hiện ra bây giờ nhỉ”, thì tiếng chuông cổng vang lên và người phụ nữ được mong chờ thực sự đứng trước cửa. Cách xuất hiện ấy có vẻ như một sự tình cờ của số phận, nhưng thực chất lại rất giàu ý nghĩa nghệ thuật. Hoài vốn đã tồn tại trong tâm tưởng của mọi người trước khi xuất hiện bằng hình hài. Vì thế, sự trở về của chị không chỉ là một bước chân đi qua cánh cổng mà còn là sự trở về của kí ức, của một mối quan hệ tưởng đã thuộc về quá khứ nhưng hóa ra vẫn còn nguyên hơi ấm.
Chị Hoài bước vào câu chuyện không bằng vẻ đẹp lộng lẫy mà bằng dáng vẻ giản dị của một người phụ nữ nông thôn. Chiếc áo bông, chiếc khăn len nâu, chiếc tay nải nặng, đôi mắt “đậm nỗi bồi hồi”... tất cả tạo nên một chân dung mộc mạc, gần gũi. Nhưng càng giản dị, nhân vật càng có sức thuyết phục. Bởi vẻ đẹp của Hoài không nằm ở hình thức mà nằm trong cách chị sống và cách chị nhớ về những người từng thuộc về cuộc đời mình.
Thời gian đã đưa Hoài sang một gia đình khác. Chị có chồng, có con, có công việc, có những lo toan riêng. Về lí, chị đã có quyền coi gia đình ông Bằng là một phần quá khứ. Nhưng điều đáng quý là chị không làm vậy. Chị vẫn nhớ những con người nơi đây, vẫn dõi theo những đổi thay của họ. Chị biết Phượng đã chuyển công tác, biết chuyện cậu Cừ, biết ông Bằng buồn. Khi nghe kể về biến cố trong gia đình, chị lập tức lên Hà Nội bởi “tôi sợ ông buồn”. Câu nói giản dị ấy có sức lay động mạnh mẽ. Người phụ nữ này không trở về vì một nghĩa vụ bắt buộc; chị trở về bởi trái tim vẫn còn một phần thuộc về mái nhà xưa.
Đặc biệt, tình cảm của Hoài được gửi gắm trong chiếc tay nải. Những thứ chị mang theo chẳng phải vật quý giá: gạo nếp, giò thủ, sắn dây, giống mướp hương... Nhưng chính sự bình dị ấy lại khiến món quà trở nên quý giá. Chị mang đến những sản vật của quê nhà và trao chúng cho từng người bằng sự am hiểu thân thuộc. Chị nhớ ông thích giò thủ, nhớ Phượng, hỏi thăm những người vắng mặt. Trong chiếc tay nải nhỏ bé dường như có cả một miền quê, cả mồ hôi của người lao động và cả tấm lòng của một người con dâu đã xa mà chưa từng quên.
Nếu chiếc tay nải là biểu hiện của tình cảm được gửi gắm qua vật chất thì cuộc gặp giữa Hoài và ông Bằng lại là sự bùng nở của cảm xúc. Ông Bằng vốn là người giữ gìn gia phong, một con người sống nghiêm cẩn, nhưng trước sự trở về của Hoài, ông gần như mất đi vẻ bình tĩnh thường ngày. Ông “sững lại”, “mắt chớp liên hồi”, môi “lật bật không thành tiếng”. Những động tác ấy chân thực hơn bất cứ lời than khóc nào. Nó cho thấy có những tình cảm đã quá sâu để có thể diễn đạt bằng ngôn ngữ.
Câu gọi “Hoài đấy ư, con?” chính là điểm nhấn của cuộc gặp. Chỉ một chữ “con” mà khoảng cách chín năm bỗng như bị xóa nhòa. Hoài có thể đã không còn là con dâu của ông về mặt danh nghĩa, nhưng trong thế giới tình cảm của ông, chị vẫn là “con”. Và Hoài cũng đáp lại tiếng gọi ấy bằng một phản ứng bản năng: chị “lao về phía ông Bằng, quên cả đôi dép”. Đó không còn là hành động của một người khách. Đó là phản xạ của một người con khi gặp lại người cha đã lâu không được nhìn thấy.
Chi tiết đôi chân nứt nẻ của Hoài đặc biệt giàu sức gợi. Nhà văn không tô hồng nhân vật. Chị trở về với dấu vết của cuộc sống: đôi gót chân thâm đen, nứt nẻ, lạnh buốt trên nền đá. Chính chi tiết hiện thực ấy khiến cuộc đoàn tụ trở nên xúc động hơn. Hoài không trở về từ một miền cổ tích; chị trở về từ đời sống lao động nhọc nhằn. Và chính cuộc sống ấy đã làm nên vẻ đẹp bền bỉ của chị.
Bởi vậy, cuộc gặp gỡ mang trong nó hai sắc thái tưởng như đối lập: vui và buồn. Mọi người hân hoan vì Hoài trở lại, nhưng Phượng lại phải quay mặt đi vì mắt ngấn lệ. Niềm vui càng lớn thì nỗi đau càng hiện rõ. Tường – người chồng đã mất của Hoài – không thể trở về. Anh chỉ còn tồn tại trong bức ảnh trên bàn thờ. Vì thế, mỗi lần gia đình đoàn tụ cũng đồng thời là một lần họ nhận thức sâu sắc hơn về những người không còn có mặt.
Cảnh cúng tất niên tiếp tục mở rộng chiều sâu tư tưởng của đoạn trích. Trước bàn thờ, ông Bằng chìm vào dòng hồi tưởng. Khói hương trở thành một cây cầu vô hình nối người sống với người đã khuất. Trong tâm tưởng ông, mẹ, cha, tổ tiên và người con trai cả như cùng trở về. Nhà văn đã diễn tả rất đẹp một quan niệm về gia đình: cái chết không thể hoàn toàn chấm dứt sự tồn tại của một con người nếu họ vẫn sống trong kí ức và tình yêu của người thân.
Đặc biệt, câu văn “Quá khứ không cắt rời với hiện tại. Tổ tiên không tách rời với con cháu” như một điểm tựa tư tưởng của đoạn trích. Gia đình không phải một tập hợp đơn thuần của những người đang sống. Đó là một dòng chảy liên tục giữa các thế hệ. Những gì cha ông để lại không chỉ là máu huyết mà còn là đạo lí, nếp sống, cách ứng xử và ý thức về cội nguồn.
Thế nhưng, ngay trong khoảnh khắc thiêng liêng ấy, tên Cừ bị bỏ khỏi lời khấn. Chi tiết này khiến bức tranh gia đình không còn hoàn toàn êm đềm. Một người có thể mang cùng huyết thống nhưng vẫn bị đẩy ra khỏi mạch tinh thần của gia đình nếu những lựa chọn sống của họ làm tổn thương các giá trị chung. Qua đó, Ma Văn Kháng không hề lí tưởng hóa truyền thống. Ông nhìn thấy cả những rạn nứt đang âm thầm xuất hiện.
Và rồi, mâm cỗ tất niên hiện ra. Những món ăn được chuẩn bị cầu kì, bữa cơm đầy đặn, mọi người cùng ngồi bên nhau. Sau tất cả những xúc động, họ trở về với một nghi thức rất đỗi đời thường. Nhưng chính sự đời thường ấy lại có sức chữa lành. Bữa cơm là nơi con người ngồi lại, nhìn thấy nhau, nghe thấy nhau và một lần nữa cảm nhận mình thuộc về một cộng đồng.
Nhan đề Mùa lá rụng trong vườn vì thế mang một sức gợi sâu xa. Lá rụng là dấu hiệu của thời gian, của sự đổi thay, của những cuộc chia lìa. Nhưng khu vườn vẫn còn đó. Cây vẫn đứng đó. Và khi một chiếc lá rời cành, những mầm sống khác vẫn có thể tiếp tục nảy sinh. Gia đình ông Bằng cũng đang ở trong một “mùa lá rụng”: có người mất, có người đi xa, có những giá trị bị thử thách. Nhưng sự trở về của Hoài cho thấy vẫn còn những sợi rễ đủ sâu để níu giữ con người.
Bằng nghệ thuật miêu tả tâm lí tinh tế, ngôn ngữ giàu sức gợi và khả năng phát hiện ý nghĩa từ những chi tiết đời thường, Ma Văn Kháng đã biến một cuộc gặp gỡ gia đình thành một suy tư lớn về con người. Đoạn trích khiến người đọc hiểu rằng điều làm nên mái ấm không chỉ là một căn nhà hay quan hệ huyết thống, mà là khả năng con người biết nhớ, biết thương, biết trở về và biết gìn giữ nhau. Có thể thời gian làm lá rụng, có thể đời người không tránh khỏi chia lìa, nhưng nếu tình yêu thương còn bén rễ, khu vườn gia đình vẫn có thể xanh lên sau những mùa biến động.
Bài tham khảo Mẫu 7
Có lẽ trong mỗi mái nhà đều có một “chiều ba mươi Tết” của riêng mình – thời khắc con người bỗng muốn gác lại những nhọc nhằn của một năm để trở về bên nhau, để nghe một tiếng gọi thân quen, nhìn một gương mặt cũ và thấy lòng mình dịu xuống. Tết trong văn chương Ma Văn Kháng cũng không chỉ có hoa, có mâm cỗ, có hương khói. Đó là thời điểm quá khứ trở về, người đã xa được nhớ đến, người đã mất hiện diện trong tâm tưởng và những mối quan hệ tưởng đã phai nhòa bỗng được đánh thức. Đoạn trích Mùa lá rụng trong vườn, đặc biệt là cuộc trở về của chị Hoài, đã tạo nên một bức tranh gia đình giàu sức lay động như vậy.
Ngay từ khoảnh khắc đầu tiên, sự xuất hiện của chị Hoài đã mang một vẻ đẹp đặc biệt. Người thân vừa nhắc đến chị, vừa ước ao chị xuất hiện thì tiếng chuông cổng vang lên. Hoài đứng đó, trước hai cánh cổng sắt, giữa buổi chiều ba mươi Tết. Từ một người chỉ tồn tại trong nỗi nhớ, chị bất ngờ trở thành một hiện diện cụ thể. Nghệ thuật xây dựng tình huống của Ma Văn Kháng vì thế rất tinh tế: nhà văn để nhân vật bước ra từ chính miền kí ức của những người đang chờ đợi mình.
Hoài được khắc họa bằng những nét rất đời thường: áo bông, khăn len nâu, tay nải nặng, khuôn mặt rộng, đôi mắt đằm thắm. Không có gì cầu kì trong hình dáng ấy. Chị mang dáng dấp của một người phụ nữ nông thôn đã đi qua nhiều năm tháng. Nhưng đôi mắt “đậm nỗi bồi hồi” lại mở ra cả một thế giới nội tâm. Chị không xa lạ, nhưng cũng không hoàn toàn giống người phụ nữ trong kí ức. Thời gian đã đi qua trên khuôn mặt, trên đôi chân nứt nẻ và trong những lo toan của đời sống.
Điều khiến Hoài trở nên đẹp đẽ nhất không phải là dáng vẻ bên ngoài mà là cách chị giữ gìn tình nghĩa. Chị đã có một gia đình khác. Chị có chồng, có bốn người con, có công việc ở quê. Về lẽ thường, chị có thể sống trọn vẹn với hiện tại và để gia đình cũ ở lại phía sau. Nhưng con người trong chị không cho phép mình quên. Chị vẫn nhận tin từ ông Bằng, vẫn biết chuyện gia đình, vẫn sốt ruột khi nghe tin ông buồn. Chị lên Hà Nội ngay chỉ vì “sợ ông buồn”. Một câu nói tưởng bình thường mà chứa cả một đời nghĩa tình.
Tình cảm ấy còn được thể hiện qua những thứ chị mang theo. Người phụ nữ từ quê lên không có món quà sang trọng. Chị mang gạo nếp, giò thủ, sắn dây, giống mướp hương. Nhưng những thứ bình dị ấy lại làm cho cuộc trở về trở nên có hương vị của quê nhà. Chị không chỉ mang thức ăn mà mang theo một phần cuộc sống của mình. Trong từng món quà là sự chăm chút, là kí ức, là sự quan tâm. Chị nhớ ông thích ăn giò thủ; nhớ Phượng; hỏi thăm từng người. Có lẽ tình thân đôi khi được đo bằng chính khả năng nhớ những điều nhỏ bé nhất về nhau.
Nếu những món quà làm ấm căn phòng thì cuộc gặp với ông Bằng làm rung động cả không gian. Ông Bằng đứng trước Hoài trong một trạng thái gần như không thể nói thành lời. Người đàn ông vốn nghiêm cẩn, từng trải, trước sự trở về của người con dâu cũ bỗng “sắp khóc òa”. Chi tiết ấy cho thấy bên dưới vẻ ngoài cứng cỏi của một người cha vẫn là một trái tim dễ tổn thương trước tình thân.
Hoài gọi “Ông!”, còn ông đáp “Hoài đấy ư, con?”. Một tiếng gọi thân thuộc vang lên sau chín năm xa cách. “Con” là từ khóa làm tan biến khoảng cách của thời gian. Nó cho thấy trong sâu thẳm ông Bằng, Hoài chưa bao giờ hoàn toàn trở thành người ngoài. Mối quan hệ giữa họ có thể thay đổi về mặt hình thức, nhưng tình nghĩa thì không tuân theo những ranh giới cứng nhắc ấy.
Cảm động hơn cả là hành động Hoài “quên cả đôi dép” khi chạy về phía ông. Trong khoảnh khắc đó, mọi ý thức về lễ nghi, khoảng cách và thời gian đều biến mất. Chỉ còn lại một người con gặp lại cha. Và khi đôi chân “gót nứt nẻ thâm đen” của chị chạm nền đá lạnh, người đọc không chỉ nhìn thấy sự xúc động mà còn nhìn thấy cả những năm tháng nhọc nhằn của một người phụ nữ. Chi tiết ấy làm cho vẻ đẹp của Hoài không mang tính lí tưởng hóa mà thấm đẫm hiện thực.
Cuộc đoàn tụ vì thế không thể chỉ có tiếng cười. Niềm vui bị phủ lên bởi một lớp sương buồn của quá khứ. Hoài trở về, nhưng Tường thì không. Những người đang sống có thể nắm lấy tay nhau, còn người đã khuất chỉ còn lại trong bức ảnh, trong bàn thờ, trong kí ức. Chính vì vậy, Ma Văn Kháng đã tạo nên một trạng thái cảm xúc rất đặc biệt: càng đoàn tụ càng thấy rõ những mất mát.
Cảnh cúng gia tiên là nơi nỗi buồn ấy được nâng lên thành chiều sâu văn hóa. Khói hương bay lên, bàn thờ tổ tiên hiện ra trong ánh sáng trầm tĩnh, ông Bằng đứng trước những bức ảnh của người thân. Trong giây phút ấy, thời gian dường như không còn là một đường thẳng. Người đã mất và người đang sống gặp nhau trong kí ức. Người mẹ, tổ tiên, người con trai cả đều trở về trong tâm tưởng ông.
Nhà văn viết rằng “Quá khứ không cắt rời với hiện tại”. Đây không chỉ là một lời miêu tả tâm trạng mà còn là quan niệm của tác phẩm về gia đình và truyền thống. Con người hiện tại luôn được tạo nên từ những gì đã qua. Một gia đình tồn tại không chỉ nhờ những người đang ngồi quanh mâm cơm mà còn nhờ những người đã nằm lại trong kí ức, nhờ những phong tục, lời dạy và giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bởi vậy, bàn thờ gia tiên trong đoạn trích không đơn thuần là một không gian thờ cúng. Nó là trung tâm tinh thần của gia đình. Mỗi nén hương là một đường nối giữa hôm qua và hôm nay. Mỗi lời khấn là một lời xác nhận rằng những người đã khuất vẫn còn vị trí trong đời sống của người đang sống.
Nhưng Ma Văn Kháng không để bức tranh gia đình trở thành một bức tranh hoàn toàn êm đềm. Việc ông Bằng không nhắc đến tên Cừ trong lời khấn tạo nên một khoảng lặng đầy ám ảnh. Gia đình có thể giữ được bàn thờ, giữ được nghi thức, nhưng những giá trị bên trong vẫn có nguy cơ bị lung lay. Một thành viên bị gạt khỏi lời khấn chính là dấu hiệu cho thấy sự rạn nứt đã đi đến một mức độ đáng lo ngại.
Trong bối cảnh ấy, Hoài càng trở nên đáng quý. Chị là người đã rời khỏi gia đình nhưng lại giữ được tình nghĩa. Điều này đặt ra một nghịch lí giàu ý nghĩa: đôi khi khoảng cách địa lí không làm con người xa nhau; chính sự vô tâm mới làm nên khoảng cách. Hoài ở xa nhưng lòng vẫn hướng về gia đình. Có người ở rất gần nhưng lại có thể trở thành xa lạ nếu đánh mất sự đồng cảm.
Kết thúc đoạn trích là mâm cỗ tất niên. Sau những giọt nước mắt, những hoài niệm và những rạn nứt, con người lại ngồi xuống bên nhau. Những món ăn được chuẩn bị tỉ mỉ, bữa cơm trở nên “hân hoan khác thường”. Dường như trong khoảnh khắc ấy, căn nhà tìm lại được nhịp đập vốn có của mình. Mâm cơm trở thành một hình thức hàn gắn, một không gian nơi mọi người cùng chia sẻ sự hiện diện của nhau.
Có thể nói, qua đoạn trích, Ma Văn Kháng đã biến một cuộc gặp gỡ gia đình thành một bài ca lặng lẽ về sự trở về. Hoài trở về với ông Bằng, trở về với căn nhà cũ, nhưng sâu xa hơn, chị trở về với phần kí ức chưa từng mất trong mình. Và gia đình cũng tìm lại được một phần của chính mình qua sự xuất hiện của chị.
Nhan đề Mùa lá rụng trong vườn càng khiến người đọc liên tưởng đến quy luật của đời người. Lá rồi sẽ rụng, người rồi sẽ già, có những cuộc chia tay không thể tránh khỏi. Nhưng dưới những tán cây tưởng như đang thưa dần vẫn có những mầm sống âm thầm tiếp nối. Cũng như vậy, gia đình có thể trải qua mất mát, biến động, thậm chí rạn vỡ, nhưng nếu còn những con người biết yêu thương và thủy chung thì cội nguồn vẫn chưa mất.
Đoạn trích vì thế không chỉ đẹp bởi một cuộc đoàn viên mà còn đẹp bởi niềm tin vào sức mạnh của tình thân. Giữa những đổi thay của cuộc sống, Ma Văn Kháng nhắc con người đừng quên nơi mình đã bắt đầu, đừng quên những người từng yêu thương mình và đừng để những giá trị tốt đẹp rơi rụng theo thời gian. Bởi cuối cùng, điều con người cần nhất sau mọi hành trình dài rộng của cuộc đời vẫn có thể chỉ là một cánh cửa mở ra, một tiếng gọi “con”, một mâm cơm có đủ người và cảm giác bình yên khi biết rằng mình vẫn còn một nơi để trở về.
Bài tham khảo Mẫu 8
Văn học về gia đình thường không chỉ kể câu chuyện của một mái nhà. Đằng sau những bữa cơm, những cuộc trò chuyện, những cuộc gặp gỡ là cả một vấn đề lớn hơn: con người giữ gìn mình như thế nào trước sự thay đổi của thời gian và xã hội? Trong Mùa lá rụng trong vườn, Ma Văn Kháng đã đặt gia đình ông Bằng vào đúng điểm giao thoa ấy. Một gia đình từng được xem là nền nếp, gia phong đang đứng trước những biến động của thời cuộc, và mỗi thành viên phải đối diện với những lựa chọn riêng. Đoạn trích về sự trở về của chị Hoài trong chiều ba mươi Tết là một lát cắt tiêu biểu: ở đó có đoàn tụ và chia lìa, có quá khứ và hiện tại, có truyền thống và nguy cơ đứt gãy. Đặc biệt, hình tượng chị Hoài đã trở thành điểm sáng nhân văn, giúp nhà văn khẳng định sức mạnh của tình nghĩa trong việc gìn giữ một gia đình đang đứng trước thử thách.
Trước hết, Ma Văn Kháng đã tạo dựng một tình huống truyện giàu tính biểu tượng: Hoài trở về vào chiều ba mươi Tết. Nếu Tết vốn là thời khắc con người trở về với gia đình thì sự trở về của một người con dâu đã xa nhà nhiều năm lại càng mang ý nghĩa đặc biệt. Hoài không trở về trong một ngày bình thường mà trở về ngay trước giờ cúng tất niên, khi mọi thành viên đang hướng về tổ tiên. Vì thế, sự xuất hiện của chị như một đường nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa người đã rời đi và những người vẫn ở lại.
Tình huống càng trở nên tự nhiên khi trước đó Lí và Phượng vừa nhắc đến chị. Câu “Ước gì chị Hoài hiện ra bây giờ nhỉ” ngay lập tức được hiện thực hóa. Nhưng đằng sau sự bất ngờ ấy là một nghịch lí: Hoài đã vắng mặt về thể xác trong nhiều năm nhưng chưa từng vắng mặt khỏi kí ức của gia đình. Mọi người vẫn nhớ chị, vẫn yêu quý chị, vẫn xem chị như một thành viên thân thuộc. Như vậy, sự xuất hiện của Hoài thực chất là sự hiện hình của một tình cảm vốn chưa bao giờ biến mất.
Chân dung Hoài được Ma Văn Kháng dựng lên bằng những nét giản dị mà giàu tính gợi. Người phụ nữ khoảng năm mươi tuổi, áo bông, khăn len nâu, mang theo chiếc tay nải nặng, dáng vẻ như vừa đi bộ từ ga về. Đó là hình ảnh của một người phụ nữ đã trải qua nhiều năm lao động và chăm lo gia đình. Nhưng đôi mắt “đậm nỗi bồi hồi” lại cho thấy sau dáng vẻ bình dị ấy là một thế giới cảm xúc sâu sắc.
Hoài từng là dâu trưởng, từng là vợ của Tường – người con trai cả đã hi sinh. Sau khi chồng mất, chị xây dựng cuộc sống mới. Nhà văn không biến chị thành một nhân vật sống mãi trong quá khứ. Hoài có gia đình, có chồng, có con, có công việc và những trách nhiệm riêng. Điều đó khiến nhân vật có tính hiện thực cao. Nhưng điều đáng trân trọng là trong cuộc sống mới, chị không phủ nhận quá khứ. Chị không để sự thay đổi của hoàn cảnh biến mình thành một người xa lạ.
Sự thủy chung của Hoài được thể hiện trước hết ở trí nhớ. Chị nhớ từng người, từng việc, từng câu chuyện. Chị biết Phượng chuyển công tác, biết chuyện cậu Cừ, biết sức khỏe ông Bằng. Chị hiểu rằng ông Bằng đang buồn và lập tức tìm cách lên Hà Nội. Lời nói “Tôi sợ ông buồn” cho thấy một phẩm chất đẹp: biết đặt nỗi buồn của người khác vào trong lòng mình. Chính khả năng đồng cảm ấy làm nên giá trị đạo đức của nhân vật.
Những món quà chị mang theo cũng là một chi tiết nghệ thuật đáng chú ý. Gạo nếp, giò thủ, sắn dây, giống mướp hương... đều rất dân dã. Nhưng những món quà ấy lại có sức nặng tinh thần. Nó chứng minh rằng Hoài trở về không phải tay không. Chị mang theo quê hương, mang theo lao động và cả kí ức. Đáng chú ý nhất là việc chị nhớ ông Bằng thích ăn giò thủ. Một sở thích nhỏ bé được ghi nhớ qua nhiều năm cho thấy tình cảm không phải điều trừu tượng mà tồn tại trong vô số chi tiết đời sống.
Cuộc gặp với ông Bằng chính là điểm hội tụ của tình nghĩa ấy. Khi nhìn thấy Hoài, ông Bằng “sững lại”, mắt chớp liên hồi, môi run. Nhà văn không để nhân vật diễn thuyết về cảm xúc mà để cảm xúc tự bộc lộ qua cơ thể. Đây là nghệ thuật miêu tả tâm lí rất tinh tế. Một người đàn ông vốn nghiêm nghị trước gia đình lại trở nên gần như bất lực trước sự trở về của một người con.
Câu hỏi “Hoài đấy ư, con?” đặc biệt có sức gợi. Chữ “con” đã phá vỡ mọi khoảng cách. Nếu nhìn theo quan hệ hiện tại, Hoài đã có gia đình riêng, đã không còn là con dâu trong căn nhà ấy. Nhưng trong tình cảm của ông Bằng, chị vẫn là con. Điều đó cho thấy những quan hệ sâu sắc của con người không phải lúc nào cũng phụ thuộc vào danh phận. Có những mối quan hệ đã thay đổi trên giấy tờ nhưng không thay đổi trong trái tim.
Hành động Hoài “lao về phía ông Bằng, quên cả đôi dép” cũng là một chi tiết có giá trị đặc biệt. Nó cho thấy cảm xúc đã vượt qua ý thức. Hoài không còn là một người khách đang giữ phép lịch sự. Chị trở về với bản năng của một người con. Nhưng nhà văn lập tức đưa vào đó một chi tiết rất thực: đôi chân nứt nẻ, thâm đen. Đôi chân ấy gợi ra cuộc sống lao động vất vả, đồng thời làm cho sự trở về trở nên chân thật. Đằng sau vẻ đẹp của tình thân vẫn là một đời người nhiều nhọc nhằn.
Điều đặc biệt trong ngòi bút Ma Văn Kháng là ông không biến cuộc đoàn tụ thành một cảnh vui đơn thuần. Phía sau nụ cười là nước mắt. Phượng phải quay mặt đi vì xúc động. Niềm vui có màu của tiếc thương bởi người đáng lẽ có thể xuất hiện trong cuộc đoàn tụ – Tường – đã vĩnh viễn nằm lại trong quá khứ. Hoài trở về nhưng Tường không thể trở về. Gia đình có thể nối lại một mối quan hệ nhưng không thể xóa đi những mất mát. Chính sự đan xen ấy khiến đoạn văn mang chiều sâu của một bi kịch nhẹ nhàng mà thấm thía.
Nếu cuộc gặp Hoài – ông Bằng làm nổi bật tình thân thì cảnh cúng tất niên lại mở rộng vấn đề sang truyền thống gia đình. Trước bàn thờ, ông Bằng không chỉ khấn những người đã khuất mà còn đối thoại với cả lịch sử của gia đình mình. Những người đã mất trở về trong tâm tưởng ông. Người mẹ, tổ tiên, người con trai cả... tất cả như vẫn tồn tại trong dòng chảy hiện tại.
Hình ảnh khói hương, bánh chưng, mâm ngũ quả, ảnh người thân và ánh đèn dầu tạo nên một không gian vừa thực vừa thiêng. Nhà văn không sử dụng những hình ảnh quá kì ảo nhưng vẫn tạo được cảm giác thời gian đang chồng lên nhau. Quá khứ và hiện tại không còn tách biệt. Người sống đang tưởng nhớ người chết, nhưng đồng thời người chết cũng đang góp phần tạo nên cách sống của người sống.
Quan niệm ấy được kết tinh trong câu: “Quá khứ không cắt rời với hiện tại. Tổ tiên không tách rời với con cháu.” Đây là một trong những tư tưởng trung tâm của đoạn trích. Một cộng đồng gia đình chỉ thực sự bền vững khi mỗi thế hệ ý thức được mình là một mắt xích trong dòng chảy lớn hơn bản thân. Con người không bắt đầu từ chính mình và cũng không kết thúc ở chính mình. Họ nhận từ quá khứ một hệ giá trị và có trách nhiệm truyền nó về phía tương lai.
Nhưng nhà văn đồng thời chỉ ra nguy cơ đứt gãy. Trong lời khấn của ông Bằng, tên Cừ bị bỏ đi. Chi tiết ấy không ồn ào nhưng có sức nặng. Nó cho thấy gia đình đang có những rạn nứt mà nghi thức truyền thống không thể che lấp. Cùng chung huyết thống không có nghĩa là luôn cùng chung giá trị. Khi một cá nhân có những lựa chọn đi ngược lại nền tảng đạo đức của gia đình, khoảng cách tinh thần có thể trở nên lớn hơn cả khoảng cách không gian.
Đặt Hoài bên cạnh chi tiết ấy, nhà văn tạo nên một sự tương phản đầy ý nghĩa. Hoài là người đã rời khỏi gia đình nhưng vẫn hướng về gia đình; còn có những người ở rất gần nhưng lại có thể xa rời gia đình về tinh thần. Điều đó cho thấy điều quyết định sự gắn bó không phải là khoảng cách địa lí mà là tình nghĩa và trách nhiệm.
Mâm cỗ tất niên ở cuối đoạn trích tiếp tục khẳng định giá trị của sự sum họp. Những món ăn được chế biến công phu, bàn ăn đầy đặn, mọi người cùng vào mâm. Bữa cơm ấy giống như một nghi thức tái lập sự gắn kết. Trong đời sống gia đình, những nghi thức tưởng nhỏ bé đôi khi lại có sức mạnh rất lớn: chúng nhắc con người rằng mình thuộc về một cộng đồng, rằng có những điều đáng gìn giữ dù thời cuộc có thay đổi đến đâu.
Từ đó, nhan đề Mùa lá rụng trong vườn càng trở nên ám ảnh. “Mùa lá rụng” gợi sự đổi thay, mất mát, chia lìa; “khu vườn” lại gợi mái nhà, cội nguồn, nơi những thế hệ cùng bén rễ. Lá có thể rụng theo quy luật của tự nhiên, con người cũng không thể tránh khỏi già nua và mất mát. Nhưng cái cây vẫn đứng đó, chờ một mùa xanh mới. Gia đình cũng vậy. Điều quan trọng không phải là làm thế nào để không có lá rụng, mà là làm thế nào để sau những mùa rụng lá, cội rễ vẫn còn nguyên sức sống.
Bằng lối kể chuyện tự nhiên, khả năng phân tích tâm lí tinh tế và nghệ thuật xây dựng những chi tiết giàu tính biểu tượng, Ma Văn Kháng đã biến một cuộc trở về thành một suy ngẫm sâu sắc về gia đình. Đoạn trích không chỉ khiến người đọc xúc động trước tình cảm của Hoài và ông Bằng mà còn buộc ta nhìn lại ý nghĩa của hai chữ “cội nguồn”. Trong một thế giới luôn vận động, con người có thể phải rời đi, phải thay đổi, phải bước qua những mùa lá rụng của đời mình. Nhưng nếu vẫn còn một nơi để nhớ, một người để thương và một cánh cửa sẵn sàng mở ra đón mình trở về, thì con người vẫn chưa bao giờ thực sự mất đi mái nhà tinh thần của mình.
Và có lẽ đó chính là vẻ đẹp bền lâu nhất của Mùa lá rụng trong vườn: giữa những biến động làm con người xa nhau, tình thân vẫn âm thầm như mạch nước dưới lòng đất; không ồn ào, không phô trương, nhưng đủ sâu để nuôi sống một mái nhà và đủ ấm để đưa những người từng xa cách tìm được đường trở về.
Bài tham khảo Mẫu 9
Giữa những độ chuyển mùa rạo rực của đất trời, khi cái se lạnh của gió heo may len lỏi qua từng góc phố Hà Nội, đoạn trích trong tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn của nhà văn Ma Văn Kháng hiện lên như một bức tranh lãng mạn, đong đầy những giọt nước mắt hạnh phúc và hơi ấm của tình thân. Ở đó, buổi chiều ba mươi Tết không chỉ là thời điểm của sự sum vầy, mà còn là chốn ngự trị của những hoài niệm, nơi quá khứ và hiện tại hòa quyện vào nhau trong một nhịp đập thổn thức.
Mở đầu đoạn trích là khoảnh khắc kỳ diệu như trong cổ tích: sự xuất hiện bất ngờ của chị Hoài ngay trước cổng nhà ông Bằng. Hình ảnh người phụ nữ nông thôn mộc mạc với chiếc khăn len nâu trầm, cặp mắt đằm thắm và nụ cười hiền hậu bước ra từ màn sương ký ức, mang theo cả hương vị mộc mạc của đồng quê. Chị Hoài – người con dâu cả đã đi qua bao giông bão cuộc đời, dẫu không còn chung một mái nhà nhưng vẫn giữ trọn vẹn sự gắn bó máu thịt.
Từng món quà quê nghèo khó mà nặng nghĩa tình: cân gạo nếp tăng sản, bọc sắn dây trắng mịn do bàn tay con trẻ giã rây, hay mấy hạt giống mướp hương gửi gắm bên bờ ao... tất cả như những nốt nhạc êm dịu gảy lên khúc ca về sự thủy chung, son sắt của tình người.
Và rồi, cảm xúc vỡ òa trong vòng tay đón nhận nồng hậu của các em, để rồi thăng hoa tuyệt đỉnh khi ông Bằng bước xuống cầu thang. Giữa không gian tĩnh lặng của ngày giáp Tết, tiếng gọi "Hoài đấy ư, con?" nghẹn ngào, run rẩy cùng giọt nước mắt chứa chan của người cha già đã xóa nhòa mọi khoảng cách của thời gian và danh phận. Đó là giây phút mà cái đẹp của tình mẫu tử, nghĩa phụ tử vượt lên trên tất cả, sưởi ấm những góc khuất lạnh lẽo nhất của tâm hồn con người.
Ma Văn Kháng, bằng ngòi bút đậm chất thơ và sự thấu cảm tinh tế, đã biến một cuộc hội ngộ đời thường thành một biểu tượng vĩnh cửu về tình nghĩa gia đình – thứ ánh sáng dịu dàng soi chiếu giữa dòng đời vần vũ.
Bài tham khảo Mẫu 10
Đọc đoạn trích Mùa lá rụng trong vườn, ta như lạc bước vào một không gian nghệ thuật bảng lảng sương khói của ký ức và tình yêu thương. Nổi bật giữa bức tranh sum họp ấy là hình tượng nhân vật ông Bằng – một con người mang dáng dấp của thời gian, nơi hội tụ những phẩm chất cao quý của gia phong truyền thống và một trái tim đa cảm, dạt dào tình nghĩa.
Nhà văn Ma Văn Kháng đã rất tinh tế khi đặt nhân vật ông Bằng vào thử thách của những cảm xúc bất ngờ. Lớp vỏ bọc của một người gia trưởng nghiêm nghị, chỉnh tề bỗng chốc mềm đi, vỡ òa trước sự hiện diện của chị Hoài.
Khoảnh khắc đôi mắt chớp liên hồi, bờ môi lật bật không thành tiếng khi nhìn thấy người con dâu cả chính là những rung động tinh vi nhất của một tâm hồn trọng nghĩa khinh tài. Tiếng nấc nghẹn ngào và cái ôm thấm đượm tình thân giữa ông Bằng và chị Hoài đã vượt qua ranh giới của những quy chuẩn thông thường, chạm đến cõi linh thiêng của tình người.
Đỉnh cao của phong vị lãng mạn, trữ tình trong đoạn văn chính là không gian linh thiêng của lễ cúng gia tiên. Dưới làn khói hương uốn lượn ảo mờ, ông Bằng chìm đắm trong dòng suối nguồn của hoài niệm. Ở đó, ranh giới giữa cõi âm và cõi dương nhạt nhòa; ở đó, người sống và người đã khuất được gắn kết bằng một sợi dây vô hình của huyết mạch và lòng tri ân.
Triết lý sống của nhà văn tỏa sáng rực rỡ qua tâm tưởng nhân vật: quá khứ chưa bao giờ mất đi, nó hóa thân thành nhịp đập hiện tại, thành điểm tựa vững chắc cho con người đứng vững giữa dòng đời nhiều biến động. Bằng lối viết giàu tính biểu tượng và âm hưởng trầm lắng, Ma Văn Kháng đã tạc nên một bức tượng đài bằng cảm xúc về lòng thủy chung và đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Bài tham khảo Mẫu 11
Mỗi trang văn của Ma Văn Kháng trong Mùa lá rụng trong vườn đều phảng phất một nỗi buồn man mác nhưng lại được sưởi ấm bởi ngọn lửa nhân bản mãnh liệt. Đoạn trích miêu tả buổi chiều ba mươi Tết chính là một khúc ca êm đềm về sự hồi sinh của những giá trị tinh thần nguyên bản giữa nhịp sống đô thị đang dần đổi thay.
Không gian nghệ thuật được cấu trúc như một bức tranh thủy mặc, nơi sự tĩnh lặng của ngôi nhà cổ kính bỗng bừng sáng bởi sự xuất hiện của chị Hoài. Mang theo hơi thở trong lành của làng quê, chị Hoài như một sứ giả của ký ức, đánh thức những tình cảm tưởng chừng đã ngủ quên trong tâm hồn mỗi thành viên gia đình.
Sự đón tiếp chân thành, nồng nhiệt từ Phượng, Lí, Luận, Đông đến sự xúc động rưng rưng của ông Bằng đã dệt nên một tấm thảm ấm áp của tình thân. Giữa cái lạnh se sắt của những ngày cuối năm, tấm lòng của con người dành cho nhau chính là chiếc chăn bông êm ái nhất, xua tan mọi lạnh giá, cách xa.
Không dừng lại ở đó, đoạn văn còn đưa ta chạm đến chiều sâu triết lý thông qua nghi lễ cúng bái tổ tiên. Hình ảnh mâm cỗ tất niên thịnh soạn hòa quyện cùng làn khói hương trầm mặc tạo nên một thứ tôn giáo của tình cảm gia đình. Tại đây, quá khứ hiện về vẹn nguyên qua di ảnh của người vợ hiếu thảo và người con trai liệt sĩ, nhắc nhở thế hệ hôm nay về cội nguồn, về ơn nghĩa sinh thành.
Dù đâu đó vẫn thoảng qua những gợn sóng nhỏ của thực tại phũ phàng, nhưng đọng lại cuối cùng trong lòng người đọc vẫn là âm hưởng ngọt ngào của sự gắn kết, của niềm tin yêu bất diệt vào tình người, vào mái ấm gia đình – bến đỗ bình yên nhất của mỗi cuộc đời.
Bài tham khảo Mẫu 12
Có những buổi chiều đi qua đời người nhẹ như một làn khói, nhưng cũng có những buổi chiều chỉ một lần xuất hiện đã đủ neo lại mãi trong kí ức. Chiều ba mươi Tết trong Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng là một buổi chiều như thế. Ngoài kia, mùa đông đang chậm rãi khép lại, trong những khu vườn, lá vàng lặng lẽ rời cành, còn trong một ngôi nhà Hà Nội, những con người đang tất bật chuẩn bị cho thời khắc chuyển giao của năm cũ và năm mới. Giữa khoảnh khắc thiêng liêng ấy, một người phụ nữ từ xa trở về. Chị Hoài đứng trước cánh cổng, mang theo một chiếc tay nải nặng, đôi mắt đằm thắm và cả một miền quá khứ. Sự xuất hiện của chị như một làn gió từ phương xa thổi về, đánh thức những gì tưởng đã ngủ yên trong khu vườn kí ức của gia đình ông Bằng.
Ma Văn Kháng không để Hoài xuất hiện giữa một ngày bình thường. Chị trở về vào đúng chiều ba mươi Tết – thời khắc mà mọi nẻo đường dường như đều dẫn con người về với mái nhà. Tết vốn đã là mùa của đoàn viên, của trở về, của những bàn tay tìm đến nhau sau một năm dài xa cách. Vì thế, Hoài xuất hiện trong thời khắc ấy không chỉ là một sự tình cờ của cốt truyện mà còn mang ý nghĩa biểu tượng. Chị trở về đúng lúc gia đình đang hướng về tổ tiên, cũng là lúc quá khứ và hiện tại chuẩn bị gặp nhau trong làn khói hương mỏng nhẹ.
Điều kì diệu là ngay trước khi Hoài xuất hiện, Lí đã thốt lên: “Ước gì chị Hoài hiện ra bây giờ nhỉ”. Và rồi tiếng chuông cổng vang lên. Hoài thực sự đứng đó. Chi tiết ấy khiến cuộc trở về mang một vẻ đẹp gần như cổ tích. Nhưng đó không phải thứ cổ tích xa rời đời sống. Bởi Hoài vốn chưa bao giờ thật sự biến mất khỏi gia đình. Chị đã rời khỏi căn nhà này, nhưng chưa từng rời khỏi những miền kí ức của những người ở lại. Vì thế, khi chị xuất hiện, người đọc có cảm giác không phải một người xa trở về, mà là một mảnh kí ức bỗng có hình hài.
Hoài hiện lên thật giản dị. Một người phụ nữ nông thôn trạc năm mươi tuổi, chiếc áo bông chần hạt lựu, chiếc khăn len nâu, chiếc tay nải nặng trên tay. Không có vẻ đẹp kiêu sa, không có dáng vẻ của một nhân vật bước ra từ thế giới cổ tích. Nhưng đôi mắt chị lại “đậm nỗi bồi hồi”. Chính đôi mắt ấy đã làm mềm đi cả bức chân dung. Trong đó có nỗi nhớ, sự xúc động và cả những năm tháng đã đi qua. Thời gian đã in dấu lên Hoài, nhưng không thể làm phai nhạt vẻ đẹp của một tâm hồn thủy chung.
Chị Hoài đã có một cuộc đời khác. Chị có chồng, có bốn người con, có công việc, có những mùa vụ và những lo toan của một người phụ nữ nông thôn. Chín năm đủ dài để một con người xây dựng lại cuộc sống. Thế nhưng, khi nghe chuyện ông Bằng buồn, chị vẫn “sốt ruột, phải lên ngay”. Và câu nói “Tôi sợ ông buồn” có lẽ là một trong những câu nói đẹp nhất của nhân vật. Không cần những lời lớn lao, Hoài chỉ nói một điều rất giản dị: chị sợ nỗi buồn của một người từng là cha chồng mình. Nhưng chính sự giản dị ấy lại cho thấy tình nghĩa sâu đến nhường nào.
Tình cảm của Hoài không chỉ nằm trong lời nói. Nó hiện diện trong chiếc tay nải chị mang theo. Gạo nếp, giò thủ, sắn dây, giống mướp hương... những món quà quê bình dị được trao bằng tất cả sự thân thuộc. Chị nhớ ông Bằng thích ăn giò thủ. Chị nhớ Phượng. Chị hỏi thăm từng người. Mỗi món quà giống như một sợi chỉ nhỏ nối miền quê nơi chị đang sống với căn nhà Hà Nội này. Và có lẽ, tình thân cũng được dệt nên từ những sợi chỉ nhỏ bé như thế.
Nếu chiếc tay nải chứa những món quà của quê nhà thì trái tim Hoài chứa cả một gia đình mà chị chưa từng quên. Chị đã đi xa nhưng vẫn hướng về. Khoảng cách địa lí không làm tình nghĩa vơi đi. Bởi thế, khi gặp lại ông Bằng, chị không còn giữ được khoảng cách của một người khách. Chị “lao về phía ông”, “quên cả đôi dép”. Chỉ một động tác ấy thôi cũng đủ làm tan biến chín năm xa cách.
Ông Bằng cũng không thể giấu nổi xúc động. Người đàn ông vốn nghiêm cẩn, chỉnh tề bỗng “sững lại”, mắt chớp liên hồi, môi run run. Và khi ông gọi: “Hoài đấy ư, con?”, thời gian như khựng lại. Chữ “con” vang lên nhẹ thôi mà có sức mạnh xóa nhòa bao khoảng cách. Hoài đã có một gia đình khác, nhưng trong trái tim ông Bằng, chị vẫn là con. Tình thân chân chính không sống bằng danh phận; nó sống bằng những gì đã được vun đắp qua tháng năm.
Đặc biệt, Ma Văn Kháng không bỏ qua đôi chân nứt nẻ của Hoài. Đó là một chi tiết nhỏ nhưng khiến hình tượng nhân vật trở nên chân thực và ám ảnh. Người phụ nữ ấy không trở về với một vẻ đẹp được thời gian gìn giữ nguyên vẹn. Chị trở về với dấu vết của lao động, với đôi chân của một người đã đi qua những tháng ngày nhọc nhằn. Chính những vết nứt ấy lại làm sáng lên vẻ đẹp của chị: vẻ đẹp của một con người biết sống, biết yêu thương và biết gánh vác.
Nhưng cuộc gặp gỡ ấy không chỉ có niềm vui. Nó còn mang theo một nỗi buồn mỏng như khói hương. Hoài trở về, nhưng Tường – người chồng đã mất – chỉ còn trong bức ảnh trên bàn thờ. Phượng phải quay mặt đi vì nước mắt. Người sống gặp lại nhau càng khiến họ cảm nhận rõ hơn sự vắng mặt của người đã khuất. Vì thế, niềm vui đoàn tụ trong văn Ma Văn Kháng bao giờ cũng có một nốt trầm. Đó là cái buồn của thời gian, của những gì không thể trở lại.
Cảnh cúng tất niên sau đó khiến đoạn trích mang chiều sâu tâm linh và văn hóa. Khói hương bay lên, ánh đèn dầu lim dim, bánh chưng xanh, mâm ngũ quả, những bức ảnh người thân... Không gian ấy giống như một cánh cửa mở sang miền quá khứ. Ông Bằng đứng trước bàn thờ và trong tâm tưởng, những người đã mất lần lượt trở về. Mẹ, cha, tổ tiên, người con trai cả – tất cả như vẫn hiện diện trong dòng chảy của gia đình.
Ở đây, Ma Văn Kháng đã gửi gắm một quan niệm thật đẹp: người đã khuất không biến mất hoàn toàn nếu họ còn sống trong tình yêu và kí ức của những người ở lại. “Quá khứ không cắt rời với hiện tại. Tổ tiên không tách rời với con cháu.” Đó không chỉ là lời của ông Bằng mà còn là tiếng nói tư tưởng của tác phẩm. Con người hôm nay luôn mang trong mình bóng dáng của hôm qua. Gia đình không chỉ là những người đang sống dưới một mái nhà, mà còn là một dòng sông kí ức chảy qua nhiều thế hệ.
Thế nhưng, giữa dòng chảy ấy lại xuất hiện một khoảng trống: tên Cừ bị bỏ khỏi lời khấn. Chi tiết ấy giống như một chiếc lá khô rơi xuống giữa không gian đang đầy hương khói. Nó báo hiệu những rạn nứt của gia đình. Có những người vẫn mang chung một dòng máu nhưng đã trở nên xa cách về tâm hồn. Qua đó, Ma Văn Kháng không tô hồng truyền thống mà nhìn thẳng vào nguy cơ mất mát của nó.
Và rồi mâm cỗ hiện ra. Những món ăn được chuẩn bị cầu kì, những chiếc bát, đôi đũa, những thức ăn mang dấu ấn bàn tay người nội trợ. Mọi người cùng vào mâm, “hân hoan khác thường”. Sau những nước mắt, những hoài niệm và những đứt gãy, con người lại tìm thấy nhau bên một mâm cơm. Bữa cơm gia đình tưởng nhỏ bé nhưng lại có sức mạnh chữa lành. Nó đưa con người từ những miền suy tưởng trở về với đời sống, từ quá khứ trở về hiện tại.
Nhan đề Mùa lá rụng trong vườn vì thế càng trở nên ám ảnh. Lá rụng là biểu tượng của thời gian, của sự chia lìa, của những người đã rời khỏi cành đời. Nhưng “vườn” vẫn còn đó. Cây vẫn còn đó. Sau mùa lá rụng, sự sống vẫn âm thầm chuẩn bị một mùa xanh mới. Gia đình ông Bằng cũng vậy. Có mất mát, có thay đổi, có những chiếc lá đã rời cành, nhưng những mạch rễ của tình thân vẫn còn đó.
Bằng một ngòi bút tinh tế, giàu lòng nhân ái và đặc biệt nhạy cảm với những rung động đời thường, Ma Văn Kháng đã biến cuộc trở về của chị Hoài thành một bản nhạc trầm ấm về gia đình. Đoạn trích không khiến người đọc xúc động bởi những biến cố dữ dội, mà bởi những điều rất nhỏ: một tiếng chuông cổng, một chiếc tay nải, một đôi chân nứt nẻ, một tiếng gọi “con”, một nén hương, một mâm cơm. Những điều bình dị ấy kết thành vẻ đẹp lớn lao của tình thân. Và giữa mùa lá đang rơi, ta chợt hiểu rằng điều giữ cho một khu vườn không hóa thành hoang vắng không phải là những chiếc lá không bao giờ rụng, mà là những bộ rễ vẫn biết tìm về nhau trong lòng đất.
Bài tham khảo Mẫu 13
Thời gian giống như một dòng sông không bao giờ chảy ngược. Nó mang tuổi trẻ đi xa, mang những gương mặt quen thuộc phủ lên một lớp bụi mờ, mang những mái tóc xanh trở thành bạc trắng. Nhưng lạ thay, có những tình cảm càng đi qua năm tháng lại càng lắng sâu, giống như hương của một mùa hoa cũ vẫn còn vương trên trang sách đã khép. Với Ma Văn Kháng, gia đình chính là một miền kí ức như thế. Trong Mùa lá rụng trong vườn, nhà văn không chỉ kể về những biến động của một gia đình mà còn lặng lẽ đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: điều gì có thể giữ con người ở lại bên nhau khi thời gian và cuộc sống không ngừng đổi thay? Đoạn trích về cuộc trở về của chị Hoài vào chiều ba mươi Tết chính là một câu trả lời đẹp đẽ: đó là tình nghĩa, là kí ức, là lòng thủy chung và ý thức về cội nguồn.
Chiều ba mươi Tết vốn đã là một thời khắc đặc biệt. Đó là khoảng thời gian ngày cũ đang khép lại, năm mới còn đứng đâu đó ngoài ngưỡng cửa. Trong khoảnh khắc giao mùa ấy, con người thường muốn trở về với những điều thân thuộc nhất. Và Ma Văn Kháng đã để Hoài trở về đúng lúc ấy. Cánh cổng gia đình bỗng trở thành ranh giới giữa xa và gần, giữa quá khứ và hiện tại. Khi Hoài đứng trước cổng, dường như cả một chặng đường chín năm cũng đứng trước cánh cửa ấy.
Điều đáng yêu là trước khi Hoài xuất hiện, gia đình đã gọi tên chị bằng nỗi nhớ. Lí vừa ước ao “chị Hoài hiện ra”, và ngay sau đó chị thực sự đứng trước cổng. Chi tiết này mang vẻ đẹp của một cuộc hội ngộ được định sẵn bởi tình cảm. Bởi người ta chỉ có thể “gọi” được một người từ kí ức khi trong lòng mình, người ấy vẫn còn một chỗ đứng. Hoài đã xa nhà, nhưng chưa từng xa khỏi tâm tưởng của những người nơi đây.
Chị xuất hiện với vẻ đẹp không cầu kì: áo bông, khăn len, tay nải nặng, dáng người gọn gàng, đôi mắt đằm thắm. Đó là vẻ đẹp của một người phụ nữ đã đi qua thời gian. Chị không còn là nàng dâu trẻ của ngày xưa. Nhưng điều kì lạ là vẻ đẹp của chị dường như không hề mất đi; nó chỉ chuyển từ vẻ đẹp của tuổi trẻ sang vẻ đẹp của sự từng trải. Đôi mắt bồi hồi, gương mặt hiền hậu, những câu hỏi han chân tình khiến chị trở thành một hình ảnh rất đẹp về người phụ nữ Việt Nam: giản dị mà sâu sắc, mềm mại mà bền bỉ.
Hoài không mang theo những món quà quý giá. Chị mang gạo nếp, giò thủ, sắn dây, giống mướp hương. Những món quà ấy như những hạt giống của quê nhà được mang về gieo vào khu vườn kí ức. Chị còn nhớ ông thích giò thủ, nhớ từng người trong gia đình. Sự nhớ thương ấy không ồn ào. Nó nằm trong những câu hỏi vụn vặt, trong cách chị trao từng món quà, trong ánh mắt hướng về căn nhà cũ. Nhưng chính những điều nhỏ bé ấy lại làm nên vẻ đẹp lớn của tình thân.
Đáng quý hơn, Hoài không trở về vì mình cần điều gì. Chị trở về vì người khác. Khi nghe chuyện cậu Cừ và biết ông Bằng buồn, chị lập tức lên đường. “Tôi sợ ông buồn.” Câu nói ấy giống như một giọt nước rơi xuống mặt hồ yên tĩnh, nhỏ thôi nhưng làm lan ra biết bao vòng sóng. Chị không còn sống trong căn nhà này, nhưng nỗi buồn của nó vẫn chạm được vào trái tim chị. Đây chính là vẻ đẹp của tình nghĩa: nó không phụ thuộc vào khoảng cách, danh phận hay thời gian.
Cuộc gặp với ông Bằng càng làm cho vẻ đẹp ấy trở nên sâu sắc. Ông Bằng đứng trước Hoài mà “sững lại”. Một người đàn ông đã trải qua chiến tranh, mất mát, tuổi già và bao biến động của gia đình, vậy mà trước một người con dâu cũ lại xúc động đến không nói thành lời. Có những khoảnh khắc, nước mắt không cần rơi vẫn có thể khiến người đọc nghẹn lại.
“Hoài đấy ư, con?”
Hai tiếng “con” ngân lên như một chiếc cầu nối. Chín năm xa cách dường như chỉ là một lớp bụi phủ trên tình thân. Chỉ cần một tiếng gọi, tất cả lại hiện về. Hoài không còn là “người phụ nữ từng là dâu trưởng”. Chị vẫn là con trong trái tim ông.
Và Hoài cũng không còn là một người khách. Chị lao về phía ông, “quên cả đôi dép”. Hành động ấy đẹp bởi nó hoàn toàn bản năng. Không còn khoảng cách, không còn nghi thức, không còn những câu hỏi nên hay không nên. Chỉ còn một người con gặp lại người cha. Nhưng nhà văn lại nhìn thấy đôi chân nứt nẻ của chị. Một chi tiết hiện thực chen vào khoảnh khắc giàu cảm xúc khiến cảnh gặp gỡ vừa đẹp vừa đau. Chị đã sống những năm tháng không dễ dàng. Những vết nứt trên đôi chân giống như những đường chỉ ghi lại dấu vết của thời gian.
Đằng sau cuộc đoàn tụ là một bóng người không thể trở về: Tường. Người con trai cả của ông Bằng, người chồng của Hoài, chỉ còn hiện diện trong bức ảnh trên bàn thờ. Vì thế, cuộc gặp gỡ càng ấm áp bao nhiêu thì sự thiếu vắng ấy càng khiến người ta xót xa bấy nhiêu. Phượng quay mặt đi, nước mắt ngấn lên. Niềm vui và nỗi buồn không đối lập; chúng cùng tồn tại trong một khoảnh khắc. Có lẽ đó chính là cảm xúc sâu nhất của con người khi đối diện với thời gian: hạnh phúc vì còn gặp được nhau, đau lòng vì biết có những người mãi mãi không thể trở về.
Cảnh cúng gia tiên tiếp tục làm cho không gian gia đình trở nên thiêng liêng. Trong làn khói hương, ông Bằng như bước qua một cánh cửa vô hình. Những người đã mất lần lượt trở về trong kí ức. Bàn thờ không còn là một vật thể tĩnh lặng mà trở thành nơi thời gian hội tụ. Người sống đứng trước người chết, nhưng khoảng cách giữa họ không còn tuyệt đối. Bởi người đã mất vẫn sống trong huyết thống, trong kí ức và trong những lời dạy mà họ để lại.
Đó là lúc tư tưởng của tác phẩm hiện lên rõ ràng: quá khứ không phải một chiếc bóng đã tắt. Quá khứ sống trong hiện tại. Tổ tiên sống trong con cháu. Một gia đình chỉ thực sự tồn tại khi mỗi thế hệ biết mình đến từ đâu và đang mang theo những gì của thế hệ trước.
Nhưng cũng chính lúc ấy, cái tên Cừ bị bỏ khỏi lời khấn. Khoảng trống trong lời khấn trở thành khoảng trống trong gia đình. Một người có thể cùng chung dòng máu nhưng đã bị đẩy ra khỏi mạch giá trị chung. Ma Văn Kháng nhìn truyền thống bằng ánh mắt tỉnh táo: truyền thống có sức mạnh, nhưng truyền thống cũng có thể bị tổn thương nếu con người không biết gìn giữ.
Sau những xúc động ấy, mâm cỗ Tết xuất hiện. Mâm cỗ đầy đặn như một vòng tròn khép lại. Tất cả lại trở về với nhau bên những món ăn quen thuộc. Trong văn hóa Việt Nam, mâm cơm không chỉ là nơi ăn uống. Nó là nơi người ta ngồi cạnh nhau, nhìn nhau và xác nhận sự thuộc về nhau. Một mâm cơm có thể không giải quyết hết mọi rạn nứt, nhưng nó mở ra khả năng để con người tiếp tục ở bên nhau.
Nhan đề Mùa lá rụng trong vườn vì vậy mang trong nó một nỗi buồn nhưng không tuyệt vọng. Lá rụng là quy luật. Người ra đi, người già đi, người mất, người đổi thay – đó đều là những điều không thể tránh khỏi. Nhưng khu vườn vẫn còn. Những cành cây vẫn giữ lấy mùa xuân phía trước. Gia đình cũng vậy. Mất mát có thể làm đau, nhưng tình nghĩa có thể trở thành rễ cây giữ cho mái nhà không đổ xuống.
Ma Văn Kháng đã viết đoạn trích bằng một giọng văn vừa hiện thực vừa trữ tình. Ông không tìm kiếm những lời quá đẹp; ông tìm cái đẹp trong những điều bình thường nhất. Một tiếng chuông cổng, một chiếc tay nải, một tiếng gọi, một đôi chân nứt nẻ, một làn khói hương, một mâm cỗ... tất cả đều trở thành những nốt nhạc nhỏ làm nên bản hòa ca về gia đình.
Khép lại trang văn, ta có cảm giác như đang đứng trong một buổi chiều cuối năm, nghe đâu đó tiếng gió lướt qua những cành cây và nhìn một chiếc lá chậm rãi rơi xuống. Nhưng chiếc lá rơi không làm khu vườn chết đi. Nó chỉ nhắc ta rằng thời gian đang trôi. Và trong dòng chảy ấy, điều đáng quý nhất là những người còn thương nhau vẫn biết tìm đường trở về. Có lẽ, đó chính là ánh sáng dịu dàng mà Ma Văn Kháng đã thắp lên giữa “mùa lá rụng”: ánh sáng của tình thân, của cội nguồn và của niềm tin rằng dù cuộc đời có đưa con người đi xa đến đâu, trong sâu thẳm trái tim vẫn luôn có một mái nhà chờ ta trở lại.
Bài tham khảo Mẫu 14
Nếu cuộc đời là một khu vườn rộng lớn thì mỗi con người có lẽ đều là một chiếc lá. Có chiếc lá xanh rất lâu, có chiếc lá sớm úa vàng; có chiếc lá rơi trong một chiều gió nhẹ, có chiếc lá lìa cành giữa những cơn bão dữ dội. Nhưng dù rời cành theo cách nào, chiếc lá vẫn từng thuộc về một thân cây, từng nhận nhựa sống từ một cội rễ. Hình ảnh ấy gợi ta nhớ đến Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng – một tác phẩm viết về gia đình trong những biến động của đời sống. Đoạn trích kể về sự trở về của chị Hoài vào chiều ba mươi Tết không có những biến cố dữ dội, nhưng lại chứa đựng một thế giới cảm xúc sâu xa: nỗi nhớ, tình yêu thương, sự mất mát, lòng thủy chung và khát vọng gìn giữ một mái nhà tinh thần.
Chiều ba mươi Tết là một trong những thời khắc đẹp nhất của đời sống người Việt. Đó là khi con đường dường như ngắn lại bởi ai cũng muốn trở về. Đó là khi những giận hờn của một năm có thể được đặt xuống, những căn bếp đỏ lửa và những bàn tay bắt đầu sửa soạn cho một năm mới. Trong chính thời khắc ấy, Ma Văn Kháng để chị Hoài trở về. Tình huống ấy khiến cuộc gặp gỡ không chỉ mang ý nghĩa cá nhân mà còn mang sắc thái văn hóa: Hoài trở về trong mùa của đoàn viên, trong thời khắc mà con người tự nhiên hướng về cội nguồn.
Trước khi Hoài xuất hiện, chị đã tồn tại trong nỗi nhớ của mọi người. Lí vừa ước ao chị hiện ra, rồi tiếng chuông vang lên. Khoảnh khắc ấy đẹp như một sự giao hòa giữa mong ước và hiện thực. Người đọc có cảm giác rằng tiếng gọi của tình thân đã đủ mạnh để đưa một người từ nơi xa trở về. Hoài bước qua cánh cổng, nhưng thực chất chị đang bước từ quá khứ vào hiện tại.
Những người trong gia đình nhìn chị với cảm giác “nửa tin nửa ngờ”. Điều đó rất tự nhiên, bởi thời gian đã khiến con người thay đổi. Nhưng sâu trong họ, hình bóng Hoài vẫn nguyên vẹn: người dâu trưởng “nết na, thùy mị”, người phụ nữ đẹp người đẹp nết, người từng thuộc về căn nhà này. Kí ức đã giữ chị lại ngay cả khi chị không còn ở đó.
Hoài xuất hiện trong dáng vẻ bình dị của một người phụ nữ nông thôn. Chiếc áo bông, chiếc khăn len, chiếc tay nải nặng và đôi mắt bồi hồi khiến nhân vật có một vẻ đẹp không son phấn. Nhưng chính sự mộc mạc ấy lại khiến chị gần với đời sống và gần với người đọc. Hoài không phải một biểu tượng trừu tượng của lòng thủy chung; chị là một người phụ nữ cụ thể, đã có chồng, có con, có công việc, đã đi qua nhiều mùa vụ và những nhọc nhằn của cuộc đời.
Điều đáng quý là cuộc sống mới không làm chị quên gia đình cũ. Chị vẫn giữ liên lạc, vẫn nhớ những chuyện xảy ra, vẫn biết ông Bằng đang buồn. Khi nghe chuyện cậu Cừ, chị không thờ ơ. Chị lập tức lên Hà Nội vì “sợ ông buồn”. Câu nói ấy nhỏ bé nhưng có thể xem như chìa khóa mở vào thế giới tâm hồn Hoài. Chị không trở về vì bổn phận bắt buộc, mà vì tình cảm tự nguyện. Chính sự tự nguyện ấy làm cho lòng thủy chung của chị trở nên đáng quý.
Tình cảm của Hoài còn được gửi gắm trong chiếc tay nải. Những món quà chị mang theo đều mộc mạc như chính cuộc đời chị. Nhưng bên trong những món quà ấy là cả một cách sống. Gạo nếp là sự chăm chút. Giò thủ là sự nhớ nhung. Sắn dây là hương vị của quê nhà. Hạt giống mướp hương lại gợi sự sống và sinh sôi. Đặc biệt, chị nhớ ông Bằng thích ăn giò thủ. Một chi tiết rất nhỏ nhưng lại cho thấy kí ức về gia đình vẫn sống động trong chị.
Nếu tình cảm được gửi vào những món quà thì nó được bộc lộ mãnh liệt nhất trong cuộc gặp giữa Hoài và ông Bằng. Ông Bằng vốn là người nghiêm trang, nhưng trước Hoài, ông gần như không giữ được vẻ bình tĩnh. Mắt ông chớp liên hồi, môi run run. Đó là một thứ ngôn ngữ không lời. Có những tình cảm càng sâu càng khó nói, càng thiêng liêng càng chỉ có thể biểu hiện bằng một ánh mắt, một cái run của đôi môi.
“Hoài đấy ư, con?”
Tiếng gọi ấy như một chiếc cầu bắc qua chín năm xa cách. Một chữ “con” đã đưa Hoài trở lại vị trí thân thuộc nhất trong lòng ông. Thời gian có thể thay đổi quan hệ trên danh nghĩa nhưng không dễ thay đổi quan hệ trong trái tim. Đối với ông Bằng, Hoài vẫn là người con.
Và Hoài đáp lại bằng một hành động bản năng: chị lao về phía ông, “quên cả đôi dép”. Hình ảnh ấy đẹp như một cánh cửa vừa mở tung sau nhiều năm khép kín. Không còn phép tắc, không còn khoảng cách. Chỉ còn tình thân.
Nhưng Ma Văn Kháng lập tức đặt cạnh khoảnh khắc ấy hình ảnh đôi chân nứt nẻ của Hoài. Đây là một chi tiết mang tính hiện thực sâu sắc. Đằng sau cuộc đoàn viên là một cuộc đời lao động. Đằng sau sự dịu dàng là những nhọc nhằn. Đằng sau vẻ đẹp của tình thân là những vết thương của thời gian. Chính sự đan xen giữa chất thơ và chất đời đã tạo nên sức thuyết phục cho hình tượng Hoài.
Cuộc gặp gỡ vì thế không thể hoàn toàn là niềm vui. Phượng quay mặt đi khi mắt ngấn lệ. Hoài đã trở về, nhưng Tường – người chồng đã khuất – chỉ còn trong bức ảnh. Những người sống ôm lấy nhau, càng cảm nhận rõ hơn khoảng trống của người đã mất. Đây là nghịch lí đầy nhân văn của đoàn tụ: càng có nhau, con người càng ý thức sâu sắc về những người không thể có mặt.
Từ cuộc gặp riêng tư, nhà văn đưa người đọc đến bàn thờ gia tiên. Đây là một bước chuyển rất tự nhiên nhưng có ý nghĩa lớn. Hoài trở về với gia đình, còn ông Bằng trở về với tổ tiên. Hai sự trở về gặp nhau trong một chiều ba mươi Tết.
Khói hương bay lên, những bức ảnh người thân hiện ra, ánh đèn dầu lay động. Không gian ấy giống như một miền biên giới mỏng manh giữa hiện tại và quá khứ. Ông Bằng đứng trước bàn thờ và trong tâm tưởng, những người đã khuất lần lượt trở về. Người mẹ, tổ tiên, người con trai cả... không còn hiện diện bằng thân xác nhưng vẫn sống trong kí ức.
Ở đây, Ma Văn Kháng đã chạm tới chiều sâu của văn hóa Việt Nam: con người sống không chỉ cho mình mà còn trong mối liên hệ với những người đi trước và những người sẽ đến sau. Gia đình là một dòng chảy. Mỗi thế hệ là một đoạn sông tiếp nối. Tổ tiên không tách khỏi con cháu, quá khứ không cắt khỏi hiện tại.
Nhưng dòng chảy ấy không phải lúc nào cũng bình yên. Cái tên Cừ bị bỏ khỏi lời khấn như một chiếc gai nhỏ giữa bức tranh sum họp. Nó nhắc người đọc rằng gia đình đang có những rạn nứt. Những giá trị truyền thống không tự nhiên tồn tại mãi mãi. Chúng cần được mỗi người tiếp nhận, bảo vệ và sống cùng. Nếu con người chỉ giữ nghi thức mà đánh mất tình nghĩa, truyền thống sẽ trở thành cái vỏ rỗng.
Bởi vậy, hình ảnh Hoài có ý nghĩa đặc biệt. Chị đã rời khỏi căn nhà nhưng vẫn giữ được sợi dây tình cảm. Chị chứng minh rằng sự gắn bó chân chính không nằm ở việc ta đang ở đâu, mang danh phận gì, mà nằm ở việc trái tim ta còn hướng về ai.
Cuối đoạn trích, mâm cỗ Tết xuất hiện như một khoảng sáng ấm áp. Sau tất cả những hồi tưởng, nước mắt và mất mát, mọi người cùng ngồi vào mâm. Những món ăn được chế biến công phu không chỉ thể hiện tài năng của Lí mà còn cho thấy khát vọng giữ gìn nếp nhà. Bữa cơm trở thành nơi những con người đang đứng trước nguy cơ xa cách có thể cùng hiện diện bên nhau.
Có lẽ vì thế mà nhan đề Mùa lá rụng trong vườn chứa đựng cả một triết lí sống. Lá rụng không phải dấu chấm hết. Nó là một phần của quy luật. Cũng như con người phải rời đi, phải già nua, phải mất mát. Nhưng khu vườn vẫn tồn tại bởi bên dưới những chiếc lá là bộ rễ. Và tình thân chính là bộ rễ sâu nhất của một gia đình.
Ma Văn Kháng đã không viết về gia đình bằng những lời ngợi ca giản đơn. Ông nhìn thấy cả vẻ đẹp và những vết nứt, cả sự đoàn tụ và chia lìa, cả truyền thống và những nguy cơ mai một. Chính vì vậy, đoạn trích vừa dịu dàng như một buổi chiều cuối năm, vừa có chiều sâu của một suy tư xã hội. Qua chị Hoài, ông làm sáng lên một phẩm chất đáng quý của con người: dù cuộc đời có đưa ta đi xa đến đâu, đừng để khoảng cách làm mất đi lòng thủy chung.
Khép lại trang văn, dư âm còn lại không chỉ là hình ảnh một người phụ nữ trở về trong chiều ba mươi Tết. Đó còn là hình ảnh một cánh cửa mở ra giữa quá khứ và hiện tại, giữa những người đã xa và những người đang chờ, giữa mất mát và niềm tin. Ngoài kia, lá vẫn rụng. Thời gian vẫn trôi. Con người vẫn phải bước qua những mùa chia lìa của đời mình. Nhưng chỉ cần dưới lớp đất sâu, những bộ rễ tình thân vẫn còn bền chặt, khu vườn ấy rồi sẽ lại có mùa xanh. Và đó chính là vẻ đẹp nhân văn sâu xa nhất mà Ma Văn Kháng gửi lại trong Mùa lá rụng trong vườn: giữa bao biến động của cuộc đời, điều đáng gìn giữ nhất vẫn là khả năng yêu thương và trở về.
Bài tham khảo Mẫu 15
Trong dòng chảy của văn học Việt Nam thời kì đổi mới, Ma Văn Kháng là một cây bút đặc biệt nhạy cảm trước những biến thiên của đời sống gia đình và con người. Ông không tìm kiếm những biến cố quá lớn lao mà thường đi vào những rung động rất đỗi đời thường để từ đó phát hiện những vấn đề sâu xa của thời đại. Mùa lá rụng trong vườn là một tác phẩm như thế. Đằng sau câu chuyện về một gia đình Hà Nội trong những ngày cuối năm là nỗi trăn trở của nhà văn trước sự rạn nứt của những giá trị truyền thống khi xã hội đang chuyển mình. Đoạn trích về cuộc trở về bất ngờ của chị Hoài vào chiều ba mươi Tết đã tạo nên một bức tranh đoàn viên vừa ấm áp, vừa man mác buồn, qua đó làm nổi bật vẻ đẹp của tình thân, lòng thủy chung và sức bền của những giá trị gia đình.
Ngay từ những dòng đầu tiên, sự xuất hiện của chị Hoài đã được đặt trong một tình huống đầy bất ngờ: “Cầu được, ước thấy”. Gia đình vừa nhắc đến người phụ nữ ấy thì chị đã “hiện ra ngay trước cổng nhà”, đúng vào thời khắc thiêng liêng của năm cũ sắp qua. Cách xây dựng tình huống ấy khiến cuộc gặp gỡ mang màu sắc gần như cổ tích, nhưng lại hoàn toàn phù hợp với mạch cảm xúc của tác phẩm. Sau bao năm xa cách, người con dâu trưởng tưởng như đã thuộc về một gia đình khác nay trở về đúng chiều cuối năm, khi mọi thành viên đang quây quần chuẩn bị lễ tất niên. Sự trở về ấy không chỉ là một cuộc gặp gỡ giữa những con người mà còn là sự trở về của những kí ức, của tình thân và của một phần quá khứ tưởng đã ngủ yên.
Chị Hoài hiện lên trước hết qua cái nhìn đầy trìu mến của những người trong gia đình. Đó là một người phụ nữ nông thôn “thân thon gọn”, trong chiếc áo bông giản dị, mang theo “một cái tay nải nặng” và đôi mắt “đậm nỗi bồi hồi”. Ngoại hình ấy không được miêu tả cầu kì mà mang vẻ mộc mạc, chân chất. Nhưng chính sự giản dị ấy lại khiến nhân vật trở nên gần gũi và có sức gợi. Chị đã rời khỏi gia đình này nhiều năm, đã có cuộc sống riêng, những người thân riêng, những công việc riêng, nhưng dường như trong chị vẫn nguyên vẹn một sợi dây tình cảm với gia đình chồng.
Điều đáng quý nhất ở chị Hoài chính là sự thủy chung. Chị không trở về với dáng vẻ của một người khách xa lạ mà trở về như một người thân chưa từng bị tách khỏi gia đình. Chị hỏi han từng người, nhớ từng công việc, từng câu chuyện. Chị biết Phượng đã chuyển công tác, biết chuyện cậu Cừ, biết ông Bằng không được khỏe. Đặc biệt, lời giải thích “Ông viết thư cho tôi. Ông kể hết. Cả chuyện cậu Cừ. Thế nên tôi mới sốt ruột, phải lên ngay. Tôi sợ ông buồn” chứa đựng một tình cảm vô cùng sâu sắc. Chị không trở về vì nghĩa vụ, càng không phải để khơi lại quá khứ. Chị trở về bởi vẫn xem nỗi buồn của gia đình này như một phần nỗi buồn của chính mình.
Sự quan tâm ấy còn được thể hiện qua chiếc tay nải mà chị mang theo. Những thứ chị đem từ quê lên đều giản dị: gạo nếp, giò thủ, sắn dây, giống mướp hương... Đó là những món quà quê không đắt tiền nhưng thấm đẫm tình cảm. Đặc biệt, chị còn nhớ ông thích ăn giò thủ, nhớ từng người trong gia đình, hỏi thăm cả những người không có mặt. Chiếc tay nải vì thế không chỉ đựng thức ăn, hạt giống hay sản vật quê nhà; nó còn chứa cả tấm lòng của một người phụ nữ luôn giữ gìn mối dây gắn bó với gia đình cũ.
Nếu chị Hoài là hiện thân của lòng thủy chung thì cuộc gặp với ông Bằng lại là điểm kết tinh cao nhất của cảm xúc. Khi nhìn thấy Hoài, “mặt ông thoáng một chút ngơ ngẩn”, mắt “chớp liên hồi”, môi “lật bật không thành tiếng”. Một người cha vốn luôn giữ vẻ nghiêm trang trước con cháu bỗng trở nên nhỏ bé trước sự trở về của người con dâu cũ. Câu gọi “Hoài đấy ư, con?” giản dị mà lay động. Chỉ một tiếng “con” cũng đủ xóa nhòa khoảng cách của thời gian và hoàn cảnh. Trong trái tim ông Bằng, chị Hoài chưa bao giờ trở thành người ngoài.
Hình ảnh Hoài “lao về phía ông Bằng, quên cả đôi dép” càng khiến cuộc gặp gỡ trở nên xúc động. Chi tiết đôi chân “gót nứt nẻ thâm đen” không chỉ gợi ra sự vất vả của người phụ nữ nông thôn mà còn khiến niềm vui đoàn tụ pha lẫn nỗi thương cảm. Vì thế, cảnh gặp gỡ không chỉ có tiếng reo vui mà còn có “một nỗi tiếc thương, đau buồn, ê nhức cả tim gan”. Hạnh phúc ở đây không phải thứ hạnh phúc vô tư, nhẹ tênh; nó được soi chiếu bởi những mất mát của quá khứ. Người đã khuất vẫn hiện diện trong kí ức của người sống. Những năm tháng đã qua không thể trở lại, nhưng tình cảm con người dành cho nhau thì vẫn có thể tiếp tục sống.
Đặc biệt, cảnh cúng tất niên đã nâng câu chuyện gia đình lên một tầng ý nghĩa sâu sắc hơn. Trước bàn thờ tổ tiên, ông Bằng chìm vào dòng hồi tưởng. Khói hương trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa người đã khuất và người đang sống. Trong tâm tưởng ông, mẹ, cha, người anh cả Tường và những người thân đã mất dường như cùng trở về. Nhà văn đã diễn tả rất tinh tế quan niệm về gia đình: cái chết không thể hoàn toàn chia lìa những người có chung huyết thống và tình yêu thương. Tổ tiên “không tách rời với con cháu”; quá khứ “không cắt rời với hiện tại”. Gia đình vì thế không chỉ là những người đang sống dưới một mái nhà mà còn là một dòng chảy kí ức và truyền thống nối từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Đáng chú ý, ngay trong không khí thiêng liêng ấy, cái tên Cừ bị bỏ khỏi lời khấn. Chi tiết nhỏ nhưng có sức ám ảnh lớn. Nó cho thấy gia đình ông Bằng đang đứng trước những rạn nứt không dễ hàn gắn. Một thành viên bị gạt khỏi lời khấn cũng đồng nghĩa với việc sợi dây gia đình đã có chỗ đứt gãy. Chính vì vậy, sự xuất hiện của Hoài càng có ý nghĩa. Chị là người đã bước ra khỏi gia đình về mặt quan hệ pháp lí nhưng lại chưa từng bước ra khỏi gia đình về mặt tình cảm. Trái lại, có người vẫn ở trong gia đình mà lại đang xa rời những giá trị chung.
Hình ảnh mâm cỗ tất niên ở cuối đoạn trích cũng mang nhiều ý nghĩa. Đó là một mâm cỗ thịnh soạn, được chuẩn bị công phu, thể hiện sự khéo léo của Lí và niềm mong muốn tạo nên một cuộc sum họp trọn vẹn. Những món ăn không chỉ làm nên không khí Tết mà còn biểu hiện cho nỗ lực gìn giữ nếp nhà. Giữa một xã hội đang biến đổi, những nghi thức như cúng gia tiên, sum họp cuối năm, chuẩn bị mâm cỗ vẫn là những sợi dây níu giữ con người về với nguồn cội.
Qua đoạn trích, Ma Văn Kháng không đơn thuần kể một cuộc đoàn tụ. Ông đặt vào cuộc gặp ấy câu hỏi về sức sống của tình thân giữa những biến động của đời sống. “Mùa lá rụng” vì thế không chỉ là mùa của thiên nhiên mà còn gợi liên tưởng đến những con người, những giá trị đang đứng trước thử thách của thời gian. Có những chiếc lá rời cành, nhưng cái cây vẫn sống; có những con người rời khỏi một mái nhà, nhưng tình thân chân thành vẫn có thể còn nguyên vẹn.
Bằng nghệ thuật xây dựng tình huống tự nhiên mà giàu sức gợi, miêu tả tâm lí tinh tế, lựa chọn những chi tiết đời thường nhưng giàu ý nghĩa biểu tượng, Ma Văn Kháng đã tạo nên một cảnh đoàn tụ vừa đẹp vừa buồn. Qua hình ảnh chị Hoài và ông Bằng, tác giả khẳng định sức mạnh bền bỉ của tình thân, lòng thủy chung và truyền thống gia đình. Trong dòng chảy không ngừng của thời gian, con người có thể thay đổi nơi ở, công việc, hoàn cảnh, nhưng những tình cảm chân thành đã bén rễ trong tâm hồn thì không dễ gì mất đi. Có lẽ đó chính là điều khiến Mùa lá rụng trong vườn vẫn còn sức lay động: giữa những mùa lá rụng của cuộc đời, tình yêu thương vẫn là chiếc lá xanh bền bỉ nhất.
- Top 45 Bài văn nghị luận phân tích tác phẩm Tắt đèn (Ngô Tất Tố) hay nhất
- Top 45 Bài văn nghị luận (khoảng 200 chữ) phân tích chủ đề của văn bản "Cậu bé nạo ống khói" (Ét-môn-đô đơ A-mi-xi) hay nhất
- Top 45 Bài văn nghị luận phân tích tác phẩm Tuổi thơ dữ dội (Phùng Quán) hay nhất
- Top 45 Bài văn nghị luận phân tích tác phẩm Sống mòn (Nam Cao) hay nhất
- Top 45 Bài văn nghị luận phân tích tác phẩm Muốn bán mười sáu người hay nhất
>> Xem thêm
Các bài khác cùng chuyên mục
- Top 45 Bài văn nghị luận phân tích tuỳ bút Nỗi niềm với mẹ miền Trung (Nguyễn Ngọc Phú) hay nhất
- Top 45 Bài văn nghị luận phân tích tuỳ bút Tết, Hỡi cô mặc cái yếm xanh (Vũ Bằng) hay nhất
- Top 45 Bài văn nghị luận phân tích tuỳ bút Một thức quà của lúa non: cốm (Thạch Lam) hay nhất
- Top 45 Bài văn nghị luận làm sáng tỏ ý kiến: Sáng tạo nghệ thuật là quá trình lao động kép: nhà văn vừa tạo ra thế giới vừa kiến tạo gương mặt mình. (L. Tonxtoi) qua đoạn trích Cô Tô (Nguyễn Tuân) hay nhất
- Top 45 Bài văn nghị luận (khoảng 200 chữ) nêu cảm nhận của em vể hình ảnh bác sĩ Đặng Thuỳ Trâm ở đoạn trích Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm hay nhất




Danh sách bình luận