Đọc hiểu Nghệ nhân ở làng (Nguyễn Khải) | Luyện đề đọc hiểu Văn 11

Đọc văn bản sau và thực hiện các yêu cầu:

NGHỆ NHÂN Ở LÀNG (trích)

[Lược: Nhân vật “tôi” là một nhà văn quân đội, vào một chiều cuối thu đã đạp xe tới một làng của ngoại thành Hà Nội chuyên chạm khắc ngà voi và gỗ. Tuy nhiên, khi đã đi suốt làng cả một buổi chiều, đang chán vì đi tới đâu ngắm tượng cũng chỉ thấy giá tiền mà không nghe được câu nào về chuyện của nghề thì nghe thấy tiếng chàng tiếng đục bèn dừng lại. Chủ nhà tên là Dụ cũng từng là lính, khi biết “tôi” là nhà văn quân đội bèn giữ lại mời cơm rồi cùng hàn huyên]

Sau bữa cơm chiều đạm bạc, Dụ thắp hai ngọn điện rồi bê từ trong buồng ra một loạt tượng gỗ, hàng không bán, đã có nhiều người hỏi mua, trả giá đắt cũng không bán. Nó là những kỷ niệm riêng của em, Dụ vừa cười vừa bảo tôi thế. Anh cho tôi xem một pho tượng nhỏ, cao hơn gang tay, đục bằng gỗ lát, vân gỗ nổi lên sáng bóng. Tượng một cô bé khoảng chín, mười tuổi, tóc xõa phủ kín một bên vai, đầu ngoẹo về một bên, một ngón tay đưa lên miệng, hai chân hơi khum cong như đang nhảy nhót. Một cái mặt xấu xí nhưng nghịch ngợm, mắt nheo lại, mũi hếch lên và cái miệng như lệch về một phía. Tôi hỏi: "Cháu gái phải không?" Dụ mủm mỉm cười: "Là mẹ nó đấy." Ô, là vợ anh sao? Dụ kế, năm anh 13 tuổi còn vợ anh mới lên 9, anh chưa từng ghét ai như ghét con bé đó. Bởi con bé đó chỉ thích trêu chọc có một mình anh thôi. Bất cứ gặp Dụ ở đâu cô bé cũng ngoẹo đầu, giương cặp mắt tròn xoe nhìn anh tinh quái rồi đưa tay quệt một bên mép, hét rất to: "Lêu lêu, có đứa đã lớn tướng còn đái dầm nhá!" Đúng thế thật, cái bệnh trẻ con ấy mãi tới năm 15 tuổi Dụ mới chữa khỏi. Mà sao nó lại biết? Con gái gì tò mò cả những chuyện không nên biết của con trai. Vậy mà nhiều năm sau, ngay cả khi ở chiến trường, mỗi lần nhớ lại cái kỷ niệm vớ vẫn, buồn cười giữa hai người ngày còn nhỏ trái tim anh như thắt lại. Anh lật mặt dưới cái đế gỗ cho tôi xem dòng chữ khắc nhỏ: Con ranh con yêu dấu của anh ơi. Bây giờ vợ anh đã mất rồi. Mất năm 85. Dụ về hầu vợ ốm được có một năm thì cô ấy mất. [...]

Đêm đó tôi ngủ lại với mấy bố con Dụ. [...] Một đêm tỉnh giấc mấy lần, lại pha nước uống, Dụ hút thuốc lào, tôi hút thuốc lá, chuyện vãn. Dụ thích nói chuyện, anh bảo, lâu lâu mới gặp đồng đội, lại là một ông lính cựu, lính già, nếu cả hai đều nằm ngủ thì phí quá, biết ngày nào mới có dịp gặp lại nhau. Dụ nói, hiện nay anh là người vô dụng của gia đình. Thằng lớn chuyên lên rừng mua gỗ quý và ngà voi về bán lại cho các nhà làm nghề. Những tháng ở nhà, nó cùng nhóm bạn đục chạm sơn thếp kiệu bát cống cho các đình, đền, miếu trong tỉnh. Nó còn có nghề đục ngà voi các tượng Phật nhỏ bày trong tủ chè hoặc các con thú để chặn giấy. Em trai nó có tài đục kênh bong phỗng tứ linh và tiên tứ linh. Còn người bố chỉ đục chạm những gì mà anh thích. Làm để giải tỏa những cái buồn, những cái nhớ và rất nhiều ân hận, để níu kéo lại cái thời đẹp nhất qua mỗi năm lại một xa thêm mãi.

Dụ chỉ cái tủ chè gỗ gụ, cánh trơn, hỏi tôi:

- Bác nhìn cái lèo tủ đục lồng kia có gì đặc biệt không?

Có gì là đặc biệt nhỉ? Đục chạm lèo tủ thì cũng đến quanh quẩn nho sóc, mai hạc, hoặc cầu kỳ hơn là thập điểu quần mai, ngũ phúc kim tiền. Nó đã được quy định, đã thành tiêu chuẩn. Không đúng thế không thể nói là đẹp. Dụ bảo tôi hãy lại gần mà xem, cái lèo tủ này hiện nay có bán cũng chả ai muốn bỏ tiền mua, nhưng dăm chục năm nữa phải tính bằng vàng, vài chục cây vàng mới dám đụng vào nó. Tôi mang kính vừa nhìn vừa đưa tay rờ, không có chim thú gì cả, không có tùng bách gì cả. Chỉ có người thôi, lô nhô những hình người, không phải người ngày xưa mà là người hôm nay, là các anh bộ đội thì phải, bộ đội và súng cao xạ, người đứng bắn và người chết trong các tư thế. Đúng là một tích mới, của thời chống Mỹ. Năm 65 cùng đợt nhập ngũ với Dụ, toàn xã có sáu chục người, hiện nay còn sống mười hai người, hy sinh bốn mươi tám người. Họ đều là lính của C12, đại đội quyết tử của Hà Nội, treo mình trên các đỉnh cao của thành phố cùng với những khẩu cao xạ 14 ly 5 bắn máy bay Mỹ. Một lèo tủ đục chạm bốn mươi tám nhân vật chiến sĩ, Dụ phải làm trong ba năm, có ngày làm có ngày nghỉ, mỗi ngày cũng chỉ làm có vài tiếng. Họ đều là người trong xã, là bạn trước khi là đồng đội nên thuộc mặt, thuộc tính nết, mặt nhỏ như hạt đậu, thân người như que diêm nhưng cao thấp, béo gầy, người nào ra người nấy, không lẫn được, cũng không giống nhau trong tư thế chiến đấu và lúc hy sinh, mỗi người mỗi cách, mỗi người mỗi cảnh. Bốn mươi tám người chia đều hai bên lèo, mỗi bên hăm bốn người. Thân cầu Long Biên nối liền hai mảnh lèo. Không chỉ có lính chiến đấu mà có cả anh lính đánh đàn, anh lính diễn chèo, vợ và mẹ lính đến thăm chồng và con ở trận địa. Và bà mẹ cũng mặc váy. Bà già thời nay còn mấy người mặc váy nhỉ? Chắc là Dụ lại nghĩ tới cái váy của bà nội năm anh còn nhỏ.

Tôi hỏi:

- Chúng tôi viết truyện ngắn hay dài đều muốn viết một lèo cho xong, sao anh lại kéo dài việc chạm khắc tới ba năm?

Dụ nói:

- Em có làm theo sự đặt hàng đâu mà cần làm cho nhanh, làm cho xong. Mỗi ngày em chỉ đục có một cái mặt của bạn bè, lúc đưa cái đục vũm hay cái đục tách lên mặt gỗ lại như được sống trong khoảnh khắc với người ấy. Còn khi đã làm xong lại là chuyện khác, nó chỉ là khúc gỗ vô hồn thôi, mình với nó lại là hai, không còn là một. Làm xong cái lèo tủ em buồn mất mấy ngày vì lại phải xa nhau một lần nữa, lần này có thể là mãi mãi. Lắm đêm vắng lặng không ngủ được, em cứ lắng tai nghe chỗ để tượng có tiếng động đậy gì không? Có ai cười nói không? Họ có chịu sống lại trong phút chốc vì đã cảm được cái tình của em không? Không có gì cả? Thật buồn quá? Nghe nói ngày xửa ngày xưa các cụ ở làng này có cách đục đẽo tượng gỗ cười nói trò chuyện mỗi đêm như lúc còn sống. Nhưng cái bí thuật ấy của nghề đã bị thất truyền lâu rồi. Người bảo là có, người bảo không, nhưng em tin là có cái bí mật đó thật. Kế ra...

Chao ôi! Một anh thợ vô danh ở làng mà dám có cao vọng đoạt quyền tạo hóa bằng cái chàng cái đục của mình sao? Biết thế nào được! Cõi mơ mộng của con người ta vốn vô cùng mà.

Nguyễn Khải

(Trích trong tập Hà Nội trong mắt tôi, Nguyễn Khải, NXB Trẻ, 2003)