Dẫn chứng về lạm dụng AI trong học tập

• Biểu hiện: Sinh viên lạm dụng ChatGPT và các công cụ trí tuệ nhân tạo tương đương để viết toàn bộ bài luận, bài tập về nhà hoặc bài kiểm tra trực tuyến thay vì tự tư duy. Tỉ lệ đạo văn truyền thống (sao chép từ sách vở, bài báo) giảm mạnh, nhưng tỉ lệ gian lận bằng AI tăng vọt (tăng từ 1,6 ca trên 1.000 sinh viên năm 2022-23 lên 5,1 ca vào năm 2023-24).
• Kết quả:  Có gần 7.000 trường hợp bị kết luận là gian lận bằng AI trong năm học 2023-2024. Nhiều sinh viên phải đối mặt với việc bị huỷ kết quả bài thi, trượt môn hoặc bị hội đồng kỷ luật nhà trường xem xét tư cách học tập. Các chuyên gia cảnh báo con số bị bắt mới chỉ là "phần nổi của tảng băng chìm" vì các công cụ phát hiện AI hiện nay vẫn chưa đủ độ tin cậy. Một nghiên cứu tại Đại học Reading cho thấy các bài làm bằng AI có thể "vượt rào" thành công đến 94% trường hợp mà không bị phát hiện.

• Biểu hiện: AI tự "sáng tạo" ra các sự kiện lịch sử, công thức toán học hoặc kiến thức khoa học sai lệch nhưng lại trình bày dưới văn phong cực kỳ mạch lạc, logic và thuyết phục. AI cung cấp các tài liệu tham khảo, tên tác giả, tên bài nghiên cứu và thậm chí là các đường link (liên kết) trông rất chuyên nghiệp để minh chứng cho câu trả lời, nhưng thực tế các nguồn này hoàn toàn không tồn tại. AI đưa ra câu trả lời với thái độ rất "tự tin" và quyết đoán ngay cả đối với những chủ đề hiếm gặp, thiếu dữ liệu hoặc các vấn đề còn đang gây tranh cãi trong học thuật. Tỉ lệ ảo giác của GPT-3.5 lên tới 39,6% và GPT-4 là 28,6% khi đối mặt với các câu hỏi kiến thức chuyên sâu.
• Kết quả:  Học sinh, sinh viên nếu thiếu kỹ năng kiểm chứng sẽ tin tưởng hoàn toàn vào thông tin sai lệch, dẫn đến việc hiểu sai bản chất vấn đề và hình thành lỗ hổng kiến thức nghiêm trọng. Sự lệ thuộc và tin tưởng quá mức vào "sự thông minh" của AI khiến người học lười suy nghĩ, mất đi thói quen đặt câu hỏi và xác minh nguồn gốc thông tin. Nếu giáo viên sử dụng AI để soạn giáo án hoặc đề thi mà không hậu kiểm, sẽ vô tình lan truyền những kiến thức sai trái cho cả một thế hệ học sinh, gây hậu quả dây chuyền.  Hiện tượng này trở thành rào cản lớn nhất khiến các nhà giáo dục e ngại khi ứng dụng AI, vì độ chính xác là yếu tố then chốt trong môi trường học đường.

• Biểu hiện: Học sinh sử dụng AI để giải các bài tập làm văn và toán học có lời giải ngay lập tức. Thay vì tư duy để tìm ra phương pháp, học sinh trở thành "máy chép" kết quả từ màn hình điện thoại vào vở bài tập.
• Kết quả: Trong các kỳ thi tập trung không có thiết bị hỗ trợ, điểm số của nhóm học sinh này giảm sút nghiêm trọng. Các em mất khả năng lập luận logic, kỹ năng viết bị xơ cứng và gặp hội chứng "sợ giấy trắng" vì đã quá phụ thuộc vào việc có sẵn câu trả lời từ máy tính.

Nhìn vào những con số báo động về hàng ngàn sinh viên bị kỷ luật tại Anh do lạm dụng AI, tôi không khỏi tự soi rọi lại hành vi học tập của chính mình. Đã có những lúc, trước một đề văn khó hay một dự án phức tạp, thay vì trăn trở tìm ý tưởng, tôi lại chọn cách "phó thác" hoàn toàn cho những dòng lệnh trên màn hình. Tôi nhận ra rằng, khi tôi để AI viết hộ mình một đoạn văn, tôi không chỉ lười biếng về hành động mà đang dần tự triệt tiêu khả năng ngôn ngữ và bản sắc cá nhân. Việc quá phụ thuộc vào trí tuệ nhân tạo khiến tôi rơi vào trạng thái "tư duy lười", nơi bộ não dần mất đi sự nhạy bén trong việc kết nối các dữ liệu thực tế. AI có thể tạo ra một bài luận trơn tru, nhưng nó không thể thay tôi trải nghiệm cảm xúc hay đúc kết những chiêm nghiệm riêng biệt. Nếu không sớm tỉnh thức, tôi sẽ vô tình biến mình thành một "bản sao" mờ nhạt của các thuật toán, đánh mất đi năng lực quan trọng nhất của con người: đó là khả năng sáng tạo độc lập.

Đọc về hiện tượng "ảo giác AI" và những trích dẫn giả mạo trên báo Công dân và Khuyến học, tôi bàng hoàng nhận ra ranh giới mong manh giữa việc sử dụng công cụ và việc bị công cụ đánh lừa. Trước đây, tôi từng mặc định AI là một "bách khoa toàn thư" không bao giờ sai, nhưng thực tế đó chỉ là một sự xác suất đầy rủi ro. Việc lạm dụng AI để làm bài tập mà không qua kiểm chứng không chỉ là hành vi gian lận về điểm số, mà còn là sự gian lận với chính tri thức của bản thân. Khi tôi chép lại một thông tin sai lệch từ AI chỉ vì nó được viết quá mạch lạc, tôi đã tự biến mình thành một "con vẹt công nghệ" thiếu định hướng. Tôi hiểu rằng, tri thức thật sự phải được xây dựng trên nền tảng của sự kiểm chứng và phản biện. Từ nay, tôi tự nhủ sẽ chỉ coi AI là một người cộng sự để gợi mở tư duy, còn bàn tay và khối óc của mình phải luôn giữ vai trò "thẩm định viên" cuối cùng để bảo vệ sự trung thực và giá trị thực chất của việc học.