Đề thi giữa học kì 1 môn Ngữ văn 9 Huyện Giao Thuỷ (2024-2025) | Đề 2

Triển khai bài văn theo bố cục: mở bài giới thiệu tác giả, tác phẩm và đoạn trích → phân tích nội dung, tâm trạng nhân vật trữ tình → phân tích nghệ thuật tiêu biểu → đánh giá giá trị đoạn trích và kết bài.

Ý 1: Giới thiệu tác giả tác phẩm và nêu ý kiến chung về tác phẩm.

- Giới thiệu khái quát về tác giả Cao Bá Nhạ, đoạn trích “Than nỗi oan” trích “Tự tình khúc”.

- Nêu ý kiến chung của người viết: Đoạn trích là khúc ngâm lâm ly, thống thiết, là một thiên tình cảm chân thực của một con người bị vạ lây, oan trái. Tất cả thể hiện qua tài năng nghệ thuật của tác giả.

Ý 2: Giải quyết vấn đề nghị luận.

* Khái quát chung:

Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm/ Vị trí đoạn trích/ Chủ đề và mạch cảm xúc của đoạn trích/ ...

* Phân tích giá trị nội dung của doạn trích: Học sinh có thể triển khai nhiều cách.

- Khổ 1: Khắc họa tâm trạng đau buồn của Cao Bá Nhạ khi phải sống trong cảnh tù oan.

+ Ở trong chốn ngục tù tối tăm, đau đớn vì cảnh gia đình tan tác, Cao Bá Nhạ cảm thấy đau buồn cho cuộc đời của mình. Giọt nước mắt cứ thế mà lăn dài, thấm ướt hết trang giấy; máu chảy ra đầu ngón tay hòa vào trong son mực. Khúc tự tình như được viết bằng máu và nước mắt của ông vậy.

+ Mang trên mình cái án của một kẻ tội tù, tâm trạng của Cao Bá Nhạ không bao giờ có thể thư thái, vui vẻ một chút. Vì thế mà thiên nhiên, cảnh vật xung quanh cũng trở nên buồn bã như muốn san sẻ, chia bớt nỗi buồn với tác giả.

+ “Thông gầy như trúc, cúc mòn như mai”: Thông, cúc, trúc, mai là các hình ảnh tượng trưng cho vẻ đẹp của người quân tử. Nhưng giờ đây vẻ đẹp ấy đang dần bị hao mòn đi vì cái án oan khất, khó mà giải được.

+ Các từ ngữ: “châu sa”,“máu chảy”,“đau”,“buồn”,“gầy”, “mòn”; biện pháp tu từ nói quá:“châu sa thấm giấy”,“ngón tay máu chảy pha son”; so sánh, tả cảnh ngụ tình thể hiện thiên nhiên nhuốm màu tâm trạng của con người qua đó diến tả nỗi buồn đau mà ông phải gánh chịu.

- Khổ 2: Những câu thơ là tiếng lòng, là lời tâm sự của nhân vật trữ tình về chính số phận oan trái của mình.

+ Đã tám năm từ ngày cụ Cao Bá Quát tham gia khởi nghĩa chống lại triều đình nhà Nguyễn, cả gia đình họ Cao phải sống trong những ngày tháng khổ sở, người sống không rõ, người chết trong cảnh nhục nhã ê chề.

+ Cao Bá Nhạ đã gửi gắm mong ước của mình vào trong những vần thơ. Dù biết điều đó thật khó để xảy ra trong một chế độ phong kiến đầy sự mục ruỗng như vậy, nhưng biết làm chi cho qua ngày qua tháng. Tác giả chỉ đành ngậm ngùi gửi những mong ước ấy vào hư vô.

+ Các từ ngữ:“mười phần thảm”,“nặng tám năm dư”,“mong, “than bóng”, “hỏi lòng” thể hiện sự bất lực của Cao Bá Nhạ trước hoàn cảnh của mình; phép đối; liệt kê: “mười phần thảm” với “tám năm dư”, “khi ngày mong bức xá thư/ khi đêm than bóng/ khi trưa khỏi lòng” nhấn mạnh vào nỗi oan khuất và sự đau buồn của tác giả. Chính điều đó vẫn luôn ám ảnh trong tâm hồn của nhân vật trữ tình âm ỉ từ đêm tới trưa, từ ngày này qua tháng khác.

- Khổ 3: Tâm trạng bất lực trước một xã hội bất công.

+ Tác giả không hề thẹn với lòng mình, cái án mà cả gia tộc ông đang phải gánh chịu là một nỗi oan khuất. Cao Bá Nhạ sẵn sàng thề với lòng mình, gửi gắm nỗi oan khuất vào gió để đưa lên cùng với trời cao chứng giám cho ông.

+ Nỗi đau tru di tam tộc vẫn luôn âm ỉ trong suốt cuộc đời của tác giả. Kể sao cho hết nỗi oan ấy, kêu sao cho được chín cửu trùng đều nghe thấy tiếng oan khuất này. Câu thơ đã thể hiện nỗi đau giằng xé trong tâm hồn ông cũng như sự bất lực của tác giả trước thời đại.

- Các từ ngữ: “mở ngõ giữa trời”, “kể hết bao lời”,“sao chửa thấu nơi cửu trùng”; biện pháp nghệ thuật điệp từ, điệp cấu trúc: “hương thề nguyện”, “hương thề”, “tờ tố oan”, “tờ oan”; câu hỏi tu từ: “Hương thề sao chửa thấu nơi cửu trùng?” nhấn mạnh sự bất lực đến tột cùng của tác giả. Cao Bá Nhạ bất lực cất lên tiếng kêu giải oan đau xé lòng giữa một xã hội phong kiến thối nát. Nhưng dường như tiếng kêu ấy chỉ có thể bay vào trong vô vọng, không một ai giãi bày.

*Phân tích nét đặc sắc về nghệ thuật của đoạn trích:

+ Đoạn trích sử dụng thể thơ song thất lục bát với quy định rất chặt chẽ về số chữ, cách gieo vần, thanh điệu, cách ngắt nhịp. (Học sinh lấy dẫn chứng cụ thể trong đoạn trích).

+ Nhịp thơ ở cặp song thất được ngắt lẻ trước chẵn sau, cặp lục bát chủ yếu ngắt nhịp chẵn.(Học sinh lấy dẫn chứng cụ thể trong đoạn trích).

- Bên cạnh đó nhà thơ còn sử dụng thành công hình ảnh thơ rất thực, giàu sắc thái biểu cảm; ngôn ngữ mộc mạc cô đọng hàm súc, lời ít ý nhiều; giọng trầm buồn ngọt ngào truyền cảm; các biện pháp tu từ: so sánh, điệp ngữ, tả cảnh ngụ tình … Tất cả đã diễn tả sâu sắc, thấm thía tâm trạng của nhà thơ.

Ý 3. Đánh giá khái quát:

- Từ đó khắc họa rất thành công tâm trạng nỗi đau xót cùng tiếng kêu oan khuất của Cao Bá Nhạ trong những ngày tháng tác giả sống trong chốn ngục tù. Qua đoạn trích tác giả lên án chế độ bất lương của giai cấp phong kiến nhà Nguyễn đã chà đạp lên tính mạng, tài năng, trí tuệ và quyền sống của con người mà chính Cao Bá Nhạ là một trong số nạn nhân đó.

- Liên hệ, mở rộng: Trong thơ Việt Nam đã có rất nhiều tác giả về nỗi đau khổ của con người. Học sinh có thể liên hệ với tác giả Lê Ngọc Hân, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn Du…để làm nổi bật tài năng miêu tả tâm trạng riêng của Cao Bá Nhạ và công đóng góp tiếng nói của mình cho nền văn học nước nhà.

Ý 4. Kết bài:

- Khái quát thành công, giá trị của đoạn trích.

- Bài học bản thân.

Triển khai theo trình tự: giải thích → biểu hiện → ý nghĩa → dẫn chứng → bài học nhận thức và hành động

- Giải thích:

+ Tình yêu thương: là tình cảm giữa con người với con người; là sự đồng cảm, thấu hiểu, sẻ chia, giúp đỡ nhau…

- Ý nghĩa của lòng yêu thương: 

+ Tình yêu thương là một phẩm chất rất cần thiết với con người trong cuộc sống.

+ Tình yêu thương giúp con người sống có tình người, biết đồng cảm, chia sẻ, giúp đỡ người khó khăn, hoạn nạn.

+ Tình yêu thương giúp con người trau dồi được đạo đức, phẩm chất và lan tỏa những việc làm tốt đẹp đến với mọi người. 

+ Tình yêu thương giúp con người sẵn sàng tha lỗi cho những lỗi lầm của người khác.

+ Tình yêu thương còn là sợi dây móc xích tình cảm con người lại gần nhau hơn, tạo nhiều mối quan hệ tốt đẹp.

+ Thiếu đi tình yêu thương con người sẽ sống tàn ác, vô cảm…

+ ... 

- Dẫn chứng: Học sinh lấy dẫn chứng phù hợp.

- Liên hệ bản thân: Mỗi con người sống phải có tình yêu thương, gặp người khó khăn, hoạn nạn phải động lòng trắc ẩn, biết cảm thông, chia sẻ, giúp đỡ…