Đề thi giữa học kì 2 môn Văn 8 trường THCS Cộng Hoà (2023-2024)

Dựa vào đặc trưng thể loại

Để xác định thể thơ của đoạn trích, chúng ta cần xem xét cấu trúc của các câu thơ trong đoạn. Đoạn trích trên bao gồm các câu thơ không có số chữ cố định, không theo nhịp nhất định của các thể thơ truyền thống như bát cú, thất ngôn tứ tuyệt hay lục bát. Thay vào đó, nó có sự đa dạng về độ dài câu thơ, nhịp điệu tự do, không bị ràng buộc bởi quy tắc niêm luật nào.

Ngoài ra, thể thơ tự do được đặc trưng bởi sự linh hoạt, không câu nệ số tiếng, số câu, hay cách gieo vần, tạo thành nhịp điệu tự do mà vẫn chuyển tải được nội dung, cảm xúc một cách hiệu quả nhất. Đoạn thơ trên thể hiện rõ điều này.

Dựa vào các đặc điểm trên, đoạn trích rõ ràng thuộc thể thơ tự do.

Đáp án đúng là: D. Thể thơ tự do

Dựa vào đặc trưng thể loại

Hướng dẫn giải:

Để nhận biết được thể thơ của đoạn trích, chúng ta cần quan sát các đặc điểm về cấu trúc của bài thơ. Cụ thể, thể thơ thường được xác định dựa trên:

• Số dòng trong khổ thơ: Xem có bao nhiêu dòng thơ trong một khổ.
• Vần thơ: Kiểm tra cách gieo vần - vần chân, vần lưng và cách nối vần giữa các câu thơ.
• Nhịp thơ: Xem xét nhịp điệu của các câu thơ, thường là cách ngắt nhịp.

Phân tích từng đáp án:

1. (A) Số dòng trong khổ thơ, vần thơ và nhịp thơ: Chính xác vì đây là các yếu tố quan trọng để nhận biết thể thơ.
2. (B) Số tiếng trong dòng thơ và số câu trong bài thơ: Yếu tố này cũng có thể xác định thể thơ nhưng không đầy đủ, cần kết hợp với cách gieo vần và nhịp thơ.
3. (C) Biện pháp tu từ được sử dụng trong bài thơ: Không phải yếu tố giúp nhận biết thể thơ mà là cách thức tạo chiều sâu ý nghĩa cho nội dung thơ.
4. (D) Dòng thơ, khổ thơ, vần và nhịp của bài thơ: Tương tự đáp án A, cũng là yếu tố giúp xác định thể thơ nhưng có cách diễn đạt khá giống.

Đáp án phù hợp nhất là A, vì các yếu tố được liệt kê đều là dấu hiệu quan trọng để nhận diện thể thơ.

• Khi nhận biết thể thơ, không chỉ dừng lại ở số dòng, số chữ mà còn cần chú ý đến cách gieo vần và nhịp điệu của thơ.
• Cần phân biệt rõ các biện pháp tu từ sử dụng trong thơ để không nhầm lẫn với các đặc điểm của thể thơ.
• Thể thơ thường có đặc điểm cố định về cấu trúc khổ thơ, dòng thơ nên dựa vào đó để xác định chính xác.

Đọc và xác định nhân vật trữ tình

Để giải quyết câu hỏi này, chúng ta cần xác định nhân vật trữ tình trong đoạn trích từ bài thơ “Khoảng trời hố bom” của Lâm Thị Mỹ Dạ. Chúng ta sẽ lần lượt phân tích từng phương án:

• A. "Em" - cô gái mở đường: "Em" trong bài thơ được nhắc đến như một người đã hi sinh, vì vậy "Em" không phải là nhân vật trữ tình mà là đối tượng mà nhân vật trữ tình đang nghĩ đến, tôn vinh.
• B. "Tôi" - người lính trên đường hành quân: Trong đoạn trích có rất nhiều câu bắt đầu với "Tôi" - người đang kể lại câu chuyện và nêu cảm xúc của chính mình khi đi qua "con đường mòn, gặp hố bom" và nghĩ về "Em". Điều này cho thấy "Tôi" là người đang trải lòng và thể hiện cảm xúc của mình trong bài thơ, tức là nhân vật trữ tình.
• C. Đồng đội của "tôi" - những người lính: "Đồng đội" chỉ xuất hiện một lần và không phải trung tâm của câu chuyện trữ tình. Họ không phải là nhân vật trữ tình mà chỉ là nhân vật phụ trong bối cảnh câu chuyện.
• D. Bạn bè của "tôi" - những người "có gương mặt em riêng": "Bạn bè của tôi" cũng là nhân vật phụ, không phải người đang tâm tình và suy ngẫm trong đoạn trích.

Do đó, đáp án đúng là:

B. "Tôi" - người lính trên đường hành quân

Khi giải quyết các câu hỏi như thế này, học sinh cần lưu ý:

• Xác định rõ ai là người đang bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ trong bài thơ, vì đó chính là nhân vật trữ tình.
• Lưu ý đến cấu trúc của bài thơ, các từ ngữ chỉ người nói "tôi", "chúng tôi" thường là điểm để xác định nhân vật trữ tình.
• Hiểu rõ nội dung và tâm sự của người kể trong bối cảnh của đoạn văn, bài thơ.

Vận dụng kiến thức về biện pháp so sánh, nói giảm nói tránh

Lời giải chi tiết:

Câu thơ: “Em nằm dưới đất sâu/Như khoảng trời đã nằm yên trong đất” sử dụng các biện pháp tu từ:

• So sánh: Em được so sánh với "khoảng trời đã nằm yên trong đất", tạo ra hình ảnh hùng vĩ và sâu sắc về sự hy sinh của em. Đây là sự so sánh trực tiếp giữa hình ảnh của con người và thiên nhiên, làm tăng thêm tính thẩm mỹ và chiều sâu ý nghĩa của câu thơ.
• Câu thơ không sử dụng biện pháp nói giảm, nói tránh rõ rệt nào. Biện pháp so sánh được nhấn mạnh hơn thông qua việc tạo ra hình ảnh tượng trưng và gợi mở sự tưởng tượng cho người đọc.

Vì vậy, đáp án đúng là B. So sánh.

Chú ý khi giải:

• Khi xác định biện pháp tu từ, hãy chú ý đến cấu trúc và nội dung của câu thơ, tìm các từ ngữ chỉ sự so sánh hoặc chỉ sự nhân hoá.
• Nắm rõ định nghĩa và cách sử dụng của mỗi biện pháp tu từ: so sánh, nhân hoá, nói giảm nói tránh, để nhận diện chính xác trong các câu thơ, câu văn.
• Không chỉ dừng lại ở việc nhận diện, hãy thử phân tích xem vì sao tác giả lại sử dụng biện pháp tu từ như vậy và hiệu quả của nó đối với toàn bài thơ.

Đọc kĩ văn bản và chú ý chi tiết thể hiện sự hi sinh dũng cảm của người nữ thanh niên xung phong

Để tìm ra khổ thơ thể hiện sự hi sinh dũng cảm của người nữ thanh niên xung phong, ta cần đọc kỹ nội dung từng khổ thơ để xác định đâu là khổ thơ nói về sự hi sinh cao cả của nhân vật chính.

• Khổ 1: Nội dung khổ thơ này kể về hành động của cô gái mở đường đã dùng tình yêu Tổ quốc làm ngọn lửa để đánh lạc hướng địch và hứng chịu luồng bom. Đây chính là sự hi sinh dũng cảm của cô.
• Khổ 2: Khổ này kể về sự tưởng nhớ của đồng đội khi đi qua con đường và nhìn thấy mộ của cô gái.
• Khổ 3: Khổ này miêu tả hình ảnh yên bình và nhân hậu của đất nước, nước trời xoa dịu vết thương.
• Khổ 4: Hình ảnh tượng trưng về hồn của cô gái như những vì sao, ánh sáng toả sáng giữa bầu trời.

Như vậy, khổ 1 là khổ thể hiện sự hi sinh dũng cảm của người nữ thanh niên xung phong khi cô "lấy tình yêu Tổ quốc thắp lên ngọn lửa" và "hứng lấy luồng bom".

Đáp án đúng là A. Khổ 1.

Khi giải quyết câu hỏi, các em cần chú ý:

• Đọc kỹ từng khổ thơ để hiểu rõ nội dung từng phần nói về cái gì.
• Xác định đúng nội dung trung tâm của câu hỏi - trong trường hợp này là tìm khổ thơ nói về sự hi sinh dũng cảm.
• Hiểu đúng từ ngữ, hình ảnh biểu tượng mà tác giả sử dụng để chỉ sự hi sinh, tình yêu tổ quốc và lòng dũng cảm.
• Chú ý đến các từ ngữ mạnh như "đánh lạc hướng thù", "hứng lấy luồng bom" để nhận diện sự hi sinh.

Dựa vào ngữ cảnh để xác định

Lời giải chi tiết:

Để giải câu hỏi này, chúng ta cần phân tích ý nghĩa của hình ảnh "hố bom" trong câu thơ và các phương án mà đề bài đã đưa ra.

"Đơn vị tôi hành quân qua bao con đường mòn
Gặp hố bom nhắc chuyện người con gái ...."

Hình ảnh "hố bom" xuất hiện ở đây không phải chỉ đơn thuần là một dấu tích của chiến tranh, mà nó còn gợi nhớ về một câu chuyện đặc biệt - câu chuyện của "người con gái" đã hy sinh vì Tổ quốc. Do đó, nó không chỉ là biểu hiện của sự tàn phá mà bom đạn đã gây ra, mà còn là một biểu tượng của sự hy sinh và lòng yêu nước của những con người anh dũng đã ngã xuống.

• Phương án A: Chiến tranh vẫn đang diễn ra - Phương án này không hoàn toàn đúng, vì nội dung này không chỉ thể hiện trạng thái tại thời điểm đó mà còn gợi nhớ ký ức về người con gái đã hy sinh.
• Phương án B: Hố bom bình thường không minh chứng cho điều gì - Phương án này sai rõ ràng vì "hố bom" ở đây có giá trị tượng trưng, không chỉ là một hố bom vô danh.
• Phương án C: Đất nước ta đang bị xâm lược - Phương án này không phải là trọng tâm của hình ảnh "hố bom" trong bài thơ.
• Phương án D: Chứng tích đau thương về cái chết của người con gái - Đây là phương án đúng. "Hố bom" nhắc nhở về sự hy sinh quên mình của cô gái, là một chứng tích đau thương, một sự nhắc nhở về quá khứ hào hùng và những mất mát lớn lao của cuộc chiến tranh.

Vì vậy, đáp án đúng là D.

Chú ý khi giải:

• Đối với các câu hỏi liên quan đến hình ảnh tượng trưng trong văn học, cần chú ý đến ngữ cảnh và những chi tiết liên quan đến hình ảnh đó để có thể đưa ra phân tích chính xác nhất.
• Hãy luôn tìm hiểu ý nghĩa sâu xa đằng sau mỗi hình ảnh mà tác giả sử dụng, bởi trong thơ văn, những hình ảnh thường không chỉ có ý nghĩa bề mặt mà còn mang thông điệp cảm xúc sâu sắc.
• Đọc kỹ đề bài và các phương án trước khi lựa chọn đáp án đúng để tránh bị nhầm lẫn giữa những phương án gần giống nhau.

Vận dụng kiến thức về trợ từ

Để xác định từ "chính" trong câu thơ thuộc kiểu từ loại nào, ta cần hiểu rõ ý nghĩa của từ và cách thức sử dụng của nó trong ngữ cảnh.

Câu thơ: “Hỡi mặt trời, hay chính trái tim em trong ngực/Soi cho tôi/Ngày hôm nay bước tiếp quãng đường dài?”

Ở đây, từ "chính" được dùng để nhấn mạnh "trái tim em", ám chỉ rằng "trái tim" chính là nguồn sáng, nguồn sức mạnh dẫn đường cho người lính.

Xét các phương án:

• A. Tình thái từ: Thường được dùng để thể hiện thái độ, tình cảm của người nói, như: "à, nhé, nhỉ...". Đây không phải là từ loại của "chính".
• B. Thán từ: Thường dùng để bộc lộ cảm xúc (ô, à, ồ, hỡi, chao ôi...). "Chính" không thuộc nhóm này.
• C. Trợ từ: Dùng để nhấn mạnh, với các từ như "có, chính, ngay...". "Chính" thuộc nhóm này vì nó nhấn mạnh đối tượng ("trái tim em").
• D. Phó từ: Bổ nghĩa cho động từ, tính từ, đại từ... "Chính" không có tác dụng bổ nghĩa như vậy trong ngữ cảnh này.

Như vậy, từ "chính" trong câu thơ trên thuộc loại Trợ từ (phương án C).

Khi giải câu hỏi về từ loại, cần lưu ý:

• Đọc kỹ ngữ cảnh để hiểu ý nghĩa và chức năng của từ trong câu.
• Nắm vững định nghĩa và vai trò của các loại từ như tình thái từ, thán từ, trợ từ, phó từ.
• Khi gặp các từ dùng để nhấn mạnh (như "chính"), thường đó là trợ từ.

Đọc kĩ đoạn thơ và xác định cảm hứng chủ đạo

Để tìm ra cảm hứng chủ đạo của đoạn trích, chúng ta cần phân tích từng phương án và nội dung chính của đoạn trích.

1. Phân tích các phương án:

A. Thể hiện lòng yêu Tổ quốc, yêu chủ nghĩa anh hùng bất diệt của nhân dân Việt Nam

- Phương án này thể hiện một góc nhìn rộng, tuy nhiên đoạn trích tập trung vào một cá nhân cụ thể, không phải toàn bộ nhân dân.

B. Ngợi ca tinh thần yêu nước, sự hi sinh cao cả của người nữ thanh niên xung phong chưa biết tên trên tuyến đường Trường Sơn huyền thoại.

- Đoạn trích nói về hành động anh hùng và sự hi sinh của một nữ thanh niên xung phong để bảo vệ con đường cho đoàn xe ra trận, đây chính là cảm hứng chủ đạo của đoạn mà tác giả muốn nhấn mạnh.

C. Tái hiện hình ảnh người nữ thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn huyền thoại.

- Phương án này mô tả chi tiết cụ thể, nhưng chưa nhấn mạnh được cảm hứng chủ đạo là ngợi ca sự hi sinh anh hùng.

D. Viết về cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước vĩ đại của dân tộc ta.

- Đây là bối cảnh của câu chuyện, nhưng chưa phải là cảm hứng chủ đạo cụ thể của đoạn trích.

2. Phân tích nội dung đoạn trích:

• Đoạn trích kể lại sự hi sinh của một cô gái mở đường để cứu con đường không bị bom địch phá hủy, giúp đoàn xe kịp ra trận. Đây là sự hi sinh quên mình vì Tổ quốc.
• Tác giả khắc họa hình ảnh thiêng liêng và đẹp đẽ của sự hi sinh ấy, qua đó ngợi ca tinh thần yêu nước.

Từ phân tích trên, ta thấy rằng phương án B là phương án đúng, bởi nó nêu bật được cảm hứng chủ đạo của đoạn trích: ngợi ca tinh thần yêu nước và sự hi sinh cao cả của người nữ thanh niên xung phong.

Chọn B

• Đọc kỹ: Khi đọc đoạn trích, hãy chú ý đến những từ khóa nhấn mạnh hành động cao cả và ý nghĩa của nhân vật nữ thanh niên xung phong.
• Phân tích chi tiết: Hãy xem xét các yếu tố miêu tả hành động, tâm hồn nhân vật để hiểu rõ cảm hứng chủ đạo mà tác giả muốn truyền tải.
• So sánh các phương án: Lưu ý đến sự khác biệt giữa bối cảnh và cảm hứng chủ đạo để lựa chọn phương án chính xác nhất.

Liên hệ thực tế

Con người Việt Nam anh dũng, bất khuất, giàu tình thần yêu nước, sẵn sàng hi sinh. Càng trong khó khăn gian khổ nhân dân ta càng kiên cường, can đảm.Chính điều này đã làm nên chiến thắng vẻ vang cho dân tộc, đem lại độc lập, tự do chi nước nhà.

Từ nội dung rút ra bài học phù hợp

Gợi ý:

Biết ơn và tri ân những thế hệ đi trước đã hi sinh cho tổ quốc; có ý thức, trách nhiệm và sẵn sàng bảo vệ nền độc lập, tự do dân tộc; nỗ lực học tập, tu dưỡng và rèn luyện đạo đức để trở thành người có ích đóng góp tích cực vào công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước.