Đề kiểm tra giữa học kì 2 môn Ngữ Văn lớp 6 THCS Thạch Bàn (2023 - 2024) | Đề 2

Dựa vào đặc trưng thể loại

Để giải quyết câu hỏi "Văn bản trên thuộc thể loại nào?", trước tiên ta cần phân tích nội dung và đặc điểm của đoạn trích:

• Đoạn văn kể về nguồn gốc tổ tiên của dân tộc Việt Nam với hình ảnh Lạc Long Quân và Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, từ đó nở ra trăm người con.
• Nội dung đề cập đến các nhân vật và sự kiện kỳ ảo, mang yếu tố huyền thoại, thể hiện quan niệm về nguồn gốc dân tộc và sự phân chia lãnh thổ đầu tiên giữa miền núi và miền biển.
• Những chi tiết và nhân vật trong câu chuyện là điều không thể xảy ra trong thực tế, có tính chất kỳ ảo và siêu nhiên, thiên về việc diễn giải nguồn gốc tổ tiên của một dân tộc.

Dự vào những đặc điểm trên, ta có thể loại trừ các đáp án:

• A. Truyện cổ tích: Truyện cổ tích thường xoay quanh cuộc sống thường ngày của con người, có thể có yếu tố kỳ ảo nhưng không giải thích nguồn gốc dân tộc.
• B. Truyện đồng thoại: Là truyện dùng hình ảnh con vật và chuyện kể lại như khi nói chuyện với con người, không phù hợp với sự kiện và nhân vật trong đoạn trích.
• D. Truyện thần thoại: Mang yếu tố thần thánh hóa, kỳ ảo, thường là giải thích về hiện tượng tự nhiên, nguồn gốc của loài người nhưng không cụ thể như nguồn gốc dân tộc.

Vậy đáp án đúng là:

• C. Truyện truyền thuyết: Vì truyện truyền thuyết thường kể về các nhân vật, sự kiện có liên quan đến lịch sử hoặc nguồn gốc tổ tiên của dân tộc, dù mang yếu tố kỳ ảo.

Khi giải bài tập, các em cần chú ý:

• Hiểu rõ về từng thể loại văn học: Cổ tích, đồng thoại, truyền thuyết và thần thoại. Mỗi thể loại có đặc điểm riêng về nội dung và mục đích.
• Quan sát những yếu tố nổi bật trong mỗi đoạn trích để nhận diện thể loại phù hợp nhất.
• Nhớ rằng truyền thuyết thường kể chuyện có yếu tố lịch sử, nguồn gốc dân tộc và thường chứa đựng yếu tố kỳ ảo, không có tính thích thực như sử thi hay ghi chép thuần túy.

Dựa vào lời của người kể chuyện

Để tìm ra ngôi kể được sử dụng trong văn bản, ta cần nhận diện vai trò của người kể chuyện và cách nhân vật được xưng hô.

Trong văn bản trên, người kể không xuất hiện trực tiếp, không tham gia vào câu chuyện mà chỉ thuật lại các sự kiện. Đồng thời, các sự kiện trong văn bản này được miêu tả từ một góc nhìn khách quan, từ bên ngoài, không phải từ góc nhìn của riêng một nhân vật nào.

Ngoài ra, các nhân vật trong văn bản được nhắc đến bằng tên, như "Âu Cơ", "Lạc Long Quân" chứ không có sự xưng tôi hoặc chúng ta. Đây chính là dấu hiệu của ngôi kể thứ ba - khi người kể chuyện nói về các nhân vật từ một góc nhìn bên ngoài.

Đáp án đúng là: B. Ngôi thứ ba.

Khi giải bài tập về việc xác định ngôi kể, học sinh cần chú ý:

• Nhận diện các dấu hiệu của ngôi kể: xem người kể có tham gia vào câu chuyện hay không, có xuất hiện từ ngữ xưng hô "tôi", "chúng ta", "mình" hay không.
• Ngôi thứ nhất: người kể tham gia vào câu chuyện, sử dụng "tôi", "chúng ta".
• Ngôi thứ hai: người kể trực tiếp nói với người đọc hoặc nhân vật khác trong văn bản, sử dụng "bạn", "các bạn".
• Ngôi thứ ba: người kể đứng ngoài, không tham gia vào câu chuyện, các nhân vật được nhắc đến ở ngôi "anh ấy", "cô ấy" hoặc tên riêng.

Vận dụng kiến thức đã học về từ ghép

Để xác định từ nào không phải là từ ghép, trước hết, chúng ta cần hiểu khái niệm "từ ghép". Từ ghép là từ được tạo nên bằng cách ghép hai hay nhiều tiếng có nghĩa lại với nhau, tạo nên một nghĩa mới hoàn chỉnh hơn tiếng riêng lẻ. Dưới đây, chúng ta sẽ lần lượt phân tích từng phương án:

A. Thủy cung

• Là từ ghép gồm hai tiếng "thủy" (nước) và "cung" (cung điện), nghĩa là cung điện dưới nước.

B. Đàn con

• Là từ ghép, "đàn" chỉ về nhóm các con, đây là danh từ chung chỉ một tập hợp, không phải một từ ghép mà là cụm từ chỉ sự tập hợp.

C. Cai quản

• Là từ ghép, bao gồm "cai" (trông coi, quản lý) và "quản" (quản lý), cả hai từ này có nghĩa gần giống nhau, thành từ ghép đồng nghĩa có nghĩa là quản lý.

D. Đẹp đẽ

• Là từ láy, gồm hai tiếng có âm đầu và âm đệm lặp lại. Tiếng "đẹp" và "đẽ" đều chỉ vẻ đẹp, nhưng có sự lặp lại âm thanh tạo thành từ láy.

Như vậy, đáp án đúng là D. Đẹp đẽ, vì đây là từ láy, không phải từ ghép.

Khi xác định từ ghép và từ láy cần chú ý:

• Từ ghép: các tiếng ghép lại đều có nghĩa và tạo thành nghĩa tổng thể. Ví dụ: "cai quản" (cả "cai" và "quản" đều có nghĩa).
• Từ láy: các tiếng thường có một phần lặp lại (âm đầu, âm vần...) và có thể chỉ một hoặc cả hai tiếng có nghĩa. Ví dụ: "đẹp đẽ" là từ láy có âm đầu "đ" lặp lại.
• Đôi khi cần phân biệt từ ghép với cụm từ bình thường, như "đàn con" là một cụm danh từ, không phải là từ ghép.

Chú ý bối cảnh, phân tích nội dung của truyện

Để giải quyết bài tập này, chúng ta cần phân tích nội dung của truyện "Con Rồng cháu Tiên" để xác định thời kỳ nào của lịch sử Việt Nam được kể trong truyện.

Nhân vật chính trong truyện là Lạc Long Quân và Âu Cơ, và sự kiện chính là việc họ sinh ra một trăm người con và quyết định chia con lên núi và xuống biển. Theo truyền thuyết, Lạc Long Quân và Âu Cơ chính là tổ tiên của người Việt, và các người con của họ đã trở thành các vua Hùng.

Thời kỳ Hùng Vương là giai đoạn đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, có liên quan mật thiết với truyền thuyết về Lạc Long Quân và Âu Cơ cũng như việc lập nhà nước Văn Lang của các vua Hùng.

Vì vậy, thời kỳ được nhắc đến trong truyện "Con Rồng cháu Tiên" là:

Đáp án: B. Thời Hùng Vương

Học sinh cần chú ý:

• Truyện "Con Rồng cháu Tiên" là một truyền thuyết giải thích về nguồn gốc người Việt, thường được kể lại để minh họa cho thời kỳ lập nước đầu tiên của dân tộc - Thời Hùng Vương.
• Chú ý tới các nhân vật huyền thoại và các sự kiện không chỉ mô tả lịch sử mà còn gắn với các giá trị văn hóa, tinh thần của dân tộc.

Dựa vào ngữ cảnh để xác định nghĩa của từ

Phân tích đề bài:

Đề bài yêu cầu chúng ta giải nghĩa từ "thủy cung" trong ngữ cảnh của câu nói: "Thế rồi một hôm, Lạc Long Quân vốn quen ở nước, cảm thấy mình không thể sống mãi trên cạn được, đành từ biệt Âu Cơ và đàn con để trở về thủy cung với mẹ".

Phân tích từng phương án:

1. A. Cung điện của nhà vua: Phương án này không chính xác vì không có yếu tố nào cho biết "thủy cung" là cung điện của nhà vua.
2. B. Khu vườn của nhà vua: Đây cũng không phải là lựa chọn đúng bởi vì "thủy cung" không đề cập đến khu vườn nào.
3. C. Nơi nhà vua thiết triều: Phương án này cũng không phù hợp bởi "thủy cung" không liên quan đến việc thiết triều của nhà vua.
4. D. Cung điện ở dưới nước: Đây là lựa chọn đúng. "Thủy cung" ám chỉ nơi ở dưới nước, phù hợp với ý nghĩa ngữ cảnh của câu truyện Lạc Long Quân là người sống ở nước trở về ngôi nhà của mình dưới nước.

Lời giải chi tiết:

Đáp án chính xác là D. Cung điện ở dưới nước.

Ngữ cảnh của bài viết nhấn mạnh Lạc Long Quân là "cư dân nước thẳm" và theo truyền thuyết, "thủy cung" là nơi rồng và các vị thần biển sinh sống.

• Luôn đọc kỹ yêu cầu đề bài để hiểu chính xác câu hỏi và ngữ cảnh của từ cần được giải nghĩa.
• Phân biệt rõ ràng giữa các phương án bằng cách phân tích từng từ liên quan trong câu và đoạn văn để đảm bảo lựa chọn được phương án đúng nhất.
• Chú ý đến ngữ cảnh: Từ "thủy cung" trong ngữ cảnh liên quan đến Lạc Long Quân và đặc điểm "ở dưới nước" để giải thích từ đúng nhất.

Phân tích ý nghĩa của hình tượng “bọc trăm trứng” trong câu chuyện

Lời giải chi tiết:

Để giải quyết câu hỏi này, chúng ta cần phân tích ý nghĩa của hình tượng “bọc trăm trứng” trong câu chuyện. Câu chuyện kể về việc Âu Cơ sinh ra một cái bọc trăm trứng và mỗi trứng nở ra một đứa con. Điều này mang nhiều tầng ý nghĩa về nguồn gốc của dân tộc Việt Nam:

• Thứ nhất, hình tượng này ám chỉ các dân tộc Việt Nam đều có chung một nguồn gốc. Từ một cái bọc trăm trứng, tất cả con cháu đều từ đó mà sinh ra, cho thấy sự đồng nhất về nguồn gốc.
• Thứ hai, hình ảnh này thể hiện tinh thần đoàn kết, gắn bó giữa các dân tộc trong quá trình hình thành và phát triển đất nước.

Với các lựa chọn được đưa ra:

1. A. Khẳng định các dân tộc Việt Nam cùng chung nguồn gốc, một mẹ sinh ra: Đây là ý nghĩa trực tiếp và rõ ràng nhất từ hình tượng “bọc trăm trứng”, nhấn mạnh sự chung nguồn gốc của các dân tộc Việt Nam.
2. B. Nhắc nhở con người phải yêu thương, đoàn kết, chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau: Đây là thông điệp mà câu chuyện muốn truyền tải, nhưng không trực tiếp liên quan đến hình tượng “bọc trăm trứng”.
3. C. Nhắc nhở con người không quên đi nguồn gốc, ghi nhớ công ơn tổ tiên: Đây là thông điệp về đạo lý uống nước nhớ nguồn, tuy nhiên không phải ý nghĩa chính của hình tượng “bọc trăm trứng”.
4. D. Khẳng định tinh thần đoàn kết, gắn bó giữa các dân tộc trên đất nước ta: Mặc dù liên quan đến hình tượng “bọc trăm trứng”, tuy nhiên đây không phải là ý nghĩa chính mà hình ảnh này muốn nhấn mạnh.

Do đó, đáp án đúng chính là A. Khẳng định các dân tộc Việt Nam cùng chung nguồn gốc, một mẹ sinh ra.

Chú ý khi giải:

• Lưu ý rằng trong các bài đọc về truyền thuyết hoặc huyền thoại, hình tượng và ngụ ý thường có tầng ý nghĩa sâu sắc, phản ánh những thông điệp văn hóa, lịch sử cụ thể.
• Khi phân tích ý nghĩa của một câu chuyện, hãy chú ý đến toàn bộ ngữ cảnh và những từ khóa quan trọng để hiểu được thông điệp chính.
• Trong bài tập về hình tượng, tập trung vào chi tiết kinh điển nhất để tránh nhầm lẫn giữa các ý nghĩa phụ trợ và ý nghĩa chính yếu của câu chuyện.

Chú ý chi tiết Lạc Long Quân và Âu Cơ chia tay nhau để tìm ra lý do

Để tìm ra lý do Lạc Long Quân và Âu Cơ chia tay nhau, chúng ta cần phân tích từng phương án:

A. Lạc Long Quân và Âu Cơ có tập tính và tập quán sinh hoạt hoàn toàn khác nhau, nên khó hòa hợp lâu dài.

Trong văn bản, Lạc Long Quân đã nói rằng "Ta vốn nòi rồng ở miền nước thẳm, nàng là dòng tiên ở chốn non cao. Kẻ ở cạn, người ở nước, tính tình tập quán khác nhau, khó mà ăn ở cùng nhau một nơi lâu dài được." Điều này cho thấy rằng tập tính và tập quán sinh hoạt khác nhau là lý do chính khiến họ không thể chung sống lâu dài.

B. Lạc Long Quân và Âu Cơ không còn yêu thương nhau, nên chia tay nhau.

Đây không phải là lý do chia tay trong văn bản. Văn bản không đề cập đến việc họ không còn yêu thương nhau.

C. Vì Lạc Long Quân phải về quê để nối ngôi vua cha không thể ở lại với Âu Cơ được.

Văn bản không đề cập đến việc Lạc Long Quân cần về quê để nối ngôi vua cha, cho nên phương án này không đúng.

D. Vì Âu Cơ muốn các con được sống ở hai môi trường khác nhau, nên phải chia tay với Lạc Long Quân.

Văn bản không đề cập đến mong muốn của Âu Cơ về việc con cái sống ở hai môi trường khác nhau. Điều này không liên quan tới lý do chia tay.

Vậy, câu trả lời đúng là A. Lạc Long Quân và Âu Cơ có tập tính và tập quán sinh hoạt hoàn toàn khác nhau, nên khó hòa hợp lâu dài.

Khi giải bài tập này, cần chú ý những điểm sau:

• Cần tìm hiểu kỹ nội dung của đoạn văn để xác định thông tin chính xác.
• Chú ý đến các chi tiết cụ thể được nêu trong đoạn văn để loại bỏ các phương án không phù hợp.
• Đọc kỹ từng phương án và đối chiếu với nội dung văn bản để tránh nhầm lẫn.

Đọc kĩ văn bản

Hướng dẫn giải:

Để giải quyết được câu hỏi này, ta cần xác định xem trong các phương án A, B, C, D, phương án nào thể hiện cách mà tác giả dân gian đã ca ngợi cội nguồn tổ tiên của người Việt trong truyện "Con Rồng cháu Tiên".

Theo nội dung đoạn trích, ta có thể thấy:

• Phương án A: Câu "Có cha mẹ đều là những người bình thường" không phù hợp với nội dung đoạn trích vì cha mẹ của người Việt trong truyện là Lạc Long Quân và Âu Cơ, họ không phải là người bình thường mà thuộc dòng dõi thần tiên.
• Phương án B: Câu "Thần tiên hoá nguồn gốc, giống nòi dân tộc" phù hợp với đoạn trích khi nói rằng Lạc Long Quân là "nòi rồng" và Âu Cơ thuộc dòng dõi "tiên". Đó là cách tác giả dân gian ca ngợi tổ tiên người Việt với nguồn gốc cao quý, thần tiên.
• Phương án C: "Có sự nghiệp dựng xây đất nước oanh liệt" đề cập đến sự nghiệp dựng nước, không phải là việc ca ngợi cội nguồn tổ tiên.
• Phương án D: "Luôn biết yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau" thể hiện tinh thần đoàn kết, nhưng không trực tiếp thể hiện sự ca ngợi về nguồn gốc tổ tiên.

Vậy rõ ràng, phương án B "Thần tiên hoá nguồn gốc, giống nòi dân tộc" là phương án thể hiện cách mà tác giả dân gian ca ngợi cội nguồn tổ tiên người Việt trong truyện "Con Rồng cháu Tiên".

Chú ý khi giải:

• Đọc kỹ và hiểu rõ nội dung đoạn trích để nắm bắt ý nghĩa cốt lõi mà đoạn văn muốn truyền tải.
• Nhận diện đúng phương án thể hiện được nội dung cần tìm theo đề bài.
• Hiểu rằng tác giả dân gian thường sử dụng hình tượng thần thoại, huyền thoại để ca ngợi và làm phong phú thêm nguồn gốc văn hóa dân tộc.

Vận dụng kiến thức đã học về tác dụng của biện pháp so sánh

Học sinh chỉ ra được:

- Biện pháp tu từ so sánh “tự lớn lên như thổi”, “khỏe mạnh như thần”

- Tác dụng:

+ Giúp tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt…

+ Tô đậm tính chất kì lạ, đẹp đẽ của các nhân vật, chứng tỏ người Việt có nguồn gốc khác thường, cao quý và đẹp đẽ…

=> Thái độ, tình cảm của tác giả dân gian ca ngợi cội nguồn tổ tiên người Việt…

Xác định nội dung chính của văn bản

Liên hệ thực tế

HS có thể trình bày theo quan điểm cá nhân, dưới đây là một số định hướng triển khai mang tính gợi ý:

- Nhận thức: vai trò của tinh thần đoàn kết là truyền thống quý báu của dân tộc ta...

- Hành động: đoàn kết, thân ái với bạn bè, giúp đỡ, chia sẻ với mọi người xung quanh…